Я.Эрдэнэ-Очир

Мэс засалч, Профессор
Я.Эрдэнэ-Очир: Улс мэс засалчдын хөдөлмөрийг дэндүү үнэгүйдүүлж байна

-Таныг Анагаахын дээд сургуулиа төгсөх үед Монголд хорт хавдрын өвчлөл харьцангуй бага байв уу. Анх энэ эмнэлэгт хуваарилагдахдаа “ажил багатай” гэж дургүй байсан тухай сонсож байлаа? 

-Хорт хавдрын өвчлөл сүүлийн 10 жилд манай улсын хүн амын нас баралтын хоёр дахь шалтгаан боллоо. Монголд хорт хавдраар жилд 4800 орчим хүн оношлогдож, нийт хавдартай өвчтөнүүдээс 3400 гаруй хүн нас бардаг тухай статистик бий. Хавдрын өвчлөл өнөөдөр яахын аргагүй анхаарал татах хэмжээнд байна л даа. Өнөөгийн Хавдар судлалын үндэсний төв анх 1961 онд Цацраг туяа эмнэлэг нэртэй байлаа.

Хавдартай өвчтөнүүдэд цацраг туяа эмчилгээ шинээр нэвтрүүлсэнтэй холбоотойгоор эмнэлгийг ингэж нэрлэсэн байх. Тэр үед  туяагаар шарахаас гадна хавдраар өвчилсөн хүмүүст мэс заслын эмчилгээ хийнэ. Тухайн үед өвчнийхөө сүүлийн шатанд орсон хойно эмнэлэгт хандах нь түгээмэл байсан тул нас баралт ихтэй. Хүмүүс энэ эмнэлэгт ирэхээсээ жийрхдэг, ер нь нэр муутай эмнэлэг байж. Тиймээс л дөнгөж сургуулиа төгссөн надад чамлалттай санагдсан хэрэг.

Намайг Анагаахын дээд сургууль төгсөх жил буюу 1989 онд манай аав эрүүл мэндийн системийн үйл ажиллагааны талаар өгүүлэл “Үнэн” сонинд бичсэн. Тэр өгүүлэлтэй холбоотойгоор Цэрэннадмид сайд надад хуваарь өгөөгүй. Би уг нь тэр жил сургуулиа улаан дипломтой онц төгссөн таван оюутны нэг байлаа. Онц төгссөн оюутнуудад хамгийн түрүүнд хуваарь өгдөг, гэтэл надад байдаггүй ээ. Гэхдээ би Цэрэннадмид сайдад гомддоггүй. Харин ч завшаан болж өнөөгийн ажил, амьдралтайгаа золгосондоо баярлаж явдаг юм. Миний амьдралын зураг л тийм байж.

-Хавдар судлалын үндэсний төвд хэзээнээс ажиллах болсон бэ?

-Анх би цэргийн эмч болъё гэж байлаа. Цэргийн эмнэлгийн сургуульд сурахын тулд эхний жил цэргийн албанд явдаг, би ч явлаа. Гэтэл намайг арван жилээ төгссөн 1982 оноос өөрчлөлт орж, арван жилийн сургуулиас биш Анагаахын дээд сургуулийн нэгдүгээр курсын оюутнуудаас элсүүлдэг болсон. Тэгэхэд нь цэргээс халагдаж, Анагаахын дээд сургуульд элсэхээр болов. Их сургуульд ортлоо нэг жил ажилгүй суухгүйн тулд Хавдар судлалын үндэсний төвийн дарга Н.Нямдаваа гуайд очсон.

Н.Нямдаваа багш аавтай Анагаахын дээд сургуулийн нэг ангийнх болохоор аав намайг явууллаа. Тэр үед Хавдар судлалын үндэсний төвийн одоогийн байр баригдаж, ашиглалтад хараахан ороогүй байсан. Би цахилгаан шат угсардаг залуугийн туслахаар ажиллаж, энэ эмнэлгийн барилгын бүх лифтийг суулгалцсан. Эмнэлгийн хонгилоор л гүйдэг байлаа. Энэ эмнэлгийн барилгын зохион байгуулалт, хаанаа юу нь байдгийг би бүгдийг мэднэ. Ингээд 1983 онд элсэлтийн шалгалт өгч, Анагаахын дээд сургуулийн оюутан болсон.

-Тэгэхээр та Хавдрын эмнэлэгтээ 1983 оноос ажилласан юм биш үү?

-Тийм шүү, бараг 35 жил болжээ. Оюутан байхдаа ч шаардлага гарвал эндээ л гүйж ирнэ. Одоо бодоход хувь заяа намайг ийш нь л хөтлөөд байж. 1989 онд сургуулиа төгссөн ч надад хуваарь өгдөггүй. Тэр үед би яаманд Н.Нямдаваа даргатай хэд хэд таарсан. Дарга “Чи ажилгүй байж байхаар эмнэлэгт очоод, цалингүй ажиллавал ажилла” гэсэн. Зургаан сар цалингүй ажиллаад байхад миний тушаал гарч билээ. Тухайн үед эмч нар энд хуваарилагдах дургүй байсан шалтгааныг дээр хэлсэн дээ.

Намайг Хавдарт ирэхэд Ерөнхий мэс заслын таван эмчтэй. Элэг цөс, цээжний хөндийн мэс засал гэх мэтээр төрөлжөөгүй байсан учир ходоод, уушги, улаан хоолой гээд бүх л хагалгаа хийнэ. Би дөрвөн жил ажиллаад 1994 онд Тасгийн эрхлэгч боллоо. Н.Нямдаваа захирал маань мэс заслын эмч учир бид хоёр зөвлөлдөөд мэс засалчдаа нэмэгдүүлье, төрөлжүүлье гэсэн. Олон ч залуучуудыг авсан, яваандаа төрөлжсөн л дөө. Манай тасгийн эмч залуучуудын ихэнхийг л би авсан даа. Ходоод улаан, хоолойн хагалгаа нас баралт ихтэй, хүнд хагалгаа учир манайд хийдэггүй байв.

Мэс засалч хүнд мэдрэмж хамгийн чухал

-Та ходоодны хорт хавдрын мэс заслаар яагаад дагнах болсон бэ? 

-Шагдарсүрэн, Доржготов багш нар маань 1960 оны эхээр улаан хоолойн хавдрын мэс заслыг эхлүүлсэн ч зогсоод байсан. Би Орост төгсөж ирээд, 30 жил тасарсан улаан хоолойн мэс заслыг орчин үеийн аргаар 1995 оны сүүлчээр Монголдоо хийж эхэлсэн. Би 4-5 жил ажиллахдаа эмнэлэгт сурч болох зүйлсээ сурчихаж байгаа юм. Хагалгаануудын үр дүн санасанд хүрэхгүй, илүү шинийг сурмаар байдаг. Япон, Америкт хагалгааны шинэ шинэ арга нэвтрүүлсэн гэж сонсогдоод байдаг. Тэгээд Нямдаваа захиралдаа “Би сурмаар байна” гэлээ, захирал ч дэмжсэн.

2002 онд Монголдоо Анагаах ухааны мэргэжил дээшлүүлэх институтэд мастерт хоёр жил сурсан. Ординатураа /мастер/ дүүргээд гадагшаа явж юм сонсмоор санагдлаа. Тэр үед гадаадад сурахад тэтгэлэг гэж байсангүй. Нямдаваа захирал надад “Чи өөрөө яваад судлаад ир, дэмжихийг бодъё” гэсэн. Тухайн үед миний хувьд хамгийн бололцоотой нь Орос байсан учир 1994 онд Москва явсан. Москва хот дахь Бүх Оросын анагаах ухааны эрдэм шинжилгээний төвд очоод, Онотологийн төвийн захирал Михайл Иванович Давыдов гэж хүнтэй уулзаж, учир байдлаа хэллээ. “Чи ямар хагалгаа хийдэг вэ?” гэхэд нь “Бүх л хагалгаа хийнэ” ухааны юм ярилаа. Давыдов багш өөрөө улаан хоолой, ходоодны мэс засалч хүн л дээ.

-Тийм үү?

-Намайг “Ходоод, улаан хоолойн мэс заслын чиглэлээр реферат бичээд ир” гэж байна. Номын санд 14 хоног суугаад ходоодны хорт хавдрын сэдвээр реферат бичлээ. Компьютер ч байсангүй, гараараа л бичсэн. Рефератаа үзүүлэхээр нөгөө хүнтэйгээ уулзах гэтэл олдохгүй. Өрөөнийх нь үүдийг хэд хоног сахиж байж нэг уулзтал намайг бараг мартчихсан явна. “Алив харъя” гээд бичсэн рефераттай бүтэн ч танилцсангүй, эхний хэдэн хуудсыг эргүүлж үзээд тавилаа.

Багш суръя, мэдье гэсэн хүсэлтэй залуу хүнийг дэмжье гэж бодсон уу Орост сурах боломж тэгж нээгдсэн. Би буцаж ирээд Нямдаваа захиралдаа ийм боломж гарлаа гэж танилцууллаа. Захирал тусалъя гэсэн ч тэр үедээ гаргаад өгөх мөнгө байгаагүй. Дараа нь төлбөр төлөхөд тусалсаан. Ер нь Оросын анагаах ухааны эрдэм шинжилгээний төвд томчууд нь, эдийн засгийн боломжтой нь сурдаг.

-Монгол Улс зах зээлд ороод удаагүй байх үед Та оюутан болжээ. Төлбөр мөнгөө яаж зохицуулж байв?

-Манай эхнэр л намайг аспирантурт сургасан даа. Би хүүгээ Орост цэцэрлэгт орууллаа. Эхнэр ажлаасаа гарч, Орос Монголын хооронд наймаа хийж сургалтын төлбөр болон амьдралаа залгуулна. Ийм маягаар Орост гурван жил сурч төгссөн. 1995 оны сүүлчээр улаан хоолойн мэс заслыг Монголдоо  эхлүүлсэн дээ. Түүнээс хойш улаан хоолойн хагалгааг хийдэг Цээжний хөндийн мэс заслын төрөлжсөн тасагтай болон өргөжиж, улаан хоолойн мэс заслыг тасралтгүй хийсээр байна.  

-Та сурахын хажуугаар дадлага хийдэг, мэс засалд ордог байв уу?

-Тийм том хагалгааг оюутнаар хийлгэхгүй л дээ. Байнга хагалгааны явцыг харна. Амралтаараа ирээд улаан хоолойн мэс засал хийсэн, амжилттай ч болсон. Би Давыдов багшийн анхны гадаад шавь. Орост очоод багшид “Монголд улаан хоолойн мэс засал хийсэн” гэж хэлэхэд итгэдэг ч юм уу, үгүй юү мэдэхгүй. Багш нэг өдөр “Янсан, өнөөдөр надтай хамт хагалгаанд гар угаана” гэж байна. Би дотроо баярлаад “За ” л гэлээ. Хагалгаагаа ч хийж эхэллээ.

Ер нь хагалгаа хийж сурсан эсэх эхний хоёр минутад л мэдэгддэг юм. Багш “За за, чи хийсэн юм байна аа. Одоо би үргэлжлүүлье” гэж билээ. Түүнээс хойш багш надад итгэл үзүүлж, 1994-1996 онуудад би хүн үздэг, мэс засал ч хийдэг болов. Ажил хийгээд эхлэхэд амьдрал ч аяндаа сайжирч байгаа юм.

-Оросын анагаах ухааны хөгжил дэлхийд хэр зэрэг үнэлэгддэг вэ?

-Мундаг профессоруудтай, тэр үед үнэхээр шилдэг нь байсан. Орост доктор хамгаалж ирснээс хойш манай эмнэлэг дандаа Японы эмч нартай хамтарч ажилласан. Япон, Оросын сургалтуудын онцлогуудаас манай эмч нар авахыг нь авсан.

-Япон, Оросын эмчилгээний арга барилд ялгаа хэр зэрэг байна вэ?

-Харьцуулаад харахад оросууд маань жаахан хоцрогдсон байдаг. Орос бол дэлхийд үнэлэгдэх нэр хүндтэй профессоруудтай, өөрийн тогтсон системтэй их гүрэн шүү дээ. Тийм ч учир гаднын орнуудын чиг хандлагыг анзаарах тал дээр харьцангуй дутагдалтай байсан юм болов уу. “Манайх том шүү” гэж дотроо суралцаад гадаад холбоо харилцаа тааруу байсан. Ингэж явсаар нэг мэдэхэд бусдаас хоцрогдчихсон байхгүй юү.

Оросын школ муу гэж байгаа юм биш л дээ, харьцуулах юм багатай л байж. Харин сүүлийн 4-5 жилд Солонгос, Японд болдог мэс засалчдын хурлуудад оросууд их ирдэг болсон байна. Аспирантурт хамт сурч байсан залуу эмч нар одоо гол мэс засалч, том доктор, профессорууд болчихсон явна. Олон улсын хурлуудад тэдэнтэй их уулздаг болсон.

-Таны бодлоор ямар хүн мэс засалч болох вэ?

-Мэс засалчийн мэргэжлийг сонгосон бол байнга мэргэжлийнхээ шинэ ном, сэтгүүлийг уншиж, онолын мэдлэгээ дээшлүүлж байх шаардлагатай. Энэ утгаар мэдэх ёстой зүйлээ мэднэ. Харин яг хагалгааны үед мэс засалчийн мэдрэмж чухал, бүх талын мэдрэмжтэй байх ёстой. Хагалгааны үед тооцоолоогүй эрсдэлүүд зөндөө гардаг. Хэвлийгээр дүүртэл цус алдах тохиолдол ч бий. Тийм үед сандрахгүй, маш самбаатай, ухаалаг ажиллах хэрэгтэй. Сандрах л юм бол нэг минут өнгөрөхөд л тэр хүн амиа алдах ч эрсдэл бий. Миний орсон нэг хагалгааны үеэр гол судас руу орсон хавдар авч байхад гол судас хагарч их хэмжээний цус алдсаныг хавчиж тогтоосон. Эмч яг тэр мөчид ур чадвараа гаргана. Манай эмнэлгийн түүхэнд цөөхөн тохиолдсон учир бидэнд шинэ сургамж болсон.

Манай багийнхан дараа нь бусад эмч нарт сургамж болгох үүднээс гол судас цуурч цус алдвал хэрхэх талаар зөвлөмж гаргаж байлаа. Хүн бүхний бие организм адилгүй учир онолын номонд байхгүй эрсдэлүүд хагалгааны үед их гардаг. Онолын номонд зурсан шиг судас амьдрал дээр байхгүй. Хүн бүрийн алганы хээ өөр байдаг шиг судас явдаг зам нь өөр өөр. Тийм учраас мэс засалч хүнд мэдрэмж хамгийн чухал. Нөгөө талаар мэс засалч бол сэтгэлзүйч юм. Үргэлж хүнтэй ярилцана. Өвчтөн, өвчтөний ар гэрийнхэн, эмч, сувилагч нартайгаа ярьж, тэдний сэтгэлзүйг мэдэрч, зөвлөгөө өгч байдаг.  

Аав, ээж хоёр ч саяхнаас л “Миний хүү эмч болсон байна” гэж хэлдэг болсон

-Та өөрийгөө хэзээ мэс засалч боллоо гэж бодсон бэ?

-Тэр тухай одоо л бодож эхэлж байна. Манай аав, ээж эмч мэргэжилтэй. Аав Анагаахын дээд сургууль төгсөөд, анагаахын ухааны зохион байгуулалтын чиглэлээр түлхүү ажилласан. Дүүргийн болон Эрүүл мэндийн яамны газрын дарга зэрэг голдуу удирдах ажил хийгээд явчихсан. Ээж минь Шархадад байдаг хуучнаар Сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгт сэтгэцийн эмч хийдэг байлаа. Аав, ээж хоёр ч саяхнаас л “Миний хүү эмч болсон байна” гэж хэлдэг болсон. Мэс засалч хүн бүх насаараа л суралцдаг. Диплом авснаараа мэс засалч болчихгүй, туслах эмчээр 10 жил ажиллана, дараа нь гайгүй хагалгааг хийдэг болно. Хагалгааны баг ахлан ажиллах хэмжээнд хүртэл практик дээр 20 жил суралцана даа.

-Танай хүүхдүүдээс эмч болсон уу?

-Миний хүү Дөлгөөн эмч болоод Хавдар судлалын үндэсний төвд Элэг, цөс, нойр булчирхайн тасагт найм дахь жилдээ ажиллаж байна. Эмч гэр бүлийнхээ удмыг хүү минь үргэлжлүүлж байна. Миний хүү өөрөө мэргэжлээ сонгож, элэгний мэс засалч болно гэсэн. Охин харин эдийн засгийн чиглэлээр сурдаг.

-Аав хүү хоёр мэс засалчид ажил мэргэжлийн хувьд ярилцаж, зөвлөлдөх зүйл их гардаг биз?

-Нэг их юм ярихгүй дээ. Төрөлжөөд явчихаар би элэгний нарийн юмыг хэлж мэдэхгүй. Би хүүгээ Чинбүрэнд л хариуцуулсан.

-Энэ өдрүүдэд эмч нар цалингаа нэмүүлэхээр тэмцэж байна. Та нар дэмжиж байгаа биз дээ?

-Дэмжихийн хувьд дэмжинэ. Бидний цалин бага. 35 жил мэс засал хийсэн би сарын 800 мянган төгрөгийн л цалинтай. Эмч нараас илүүтэй цаг наргүй, маш хүнд ажилтай сувилагчдын цалин бас арай дэндүү бага шүү дээ. Тийм ч учраас би залуу сувилагч нартаа “Сур, эмч бол” гэж хэлдэг. Зөвхөн цалин мөнгөнөөс болсон юм биш л дээ, хүн хөгжиж дээшилж л байх ёстой гэдэг утгаар.

-Төр эмч, сувилагчдын хөдөлмөрийг бодитоор үнэлэх боломж ойрын жилүүдэд лав гарахгүй. Ийм үед яах ёстой вэ?

-Төр нэгэнт сайн цалин өгч чадахгүй бол энэ салбарт зах зээлийн жамаар ажиллах бололцоог гаргамаар юм. Эрүүл мэндийн салбарыг зах зээлийн жамаар нь явуулбал энэ салбарынхны ажлын үнэлэмж нэмэгдэнэ, төрийн нуруун дээрх ачаа хөнгөрнө. Нөгөө талаар өвчлөл багасна. Иргэд өвчлөхгүйн тулд эрүүл мэндээ хамгаалдаг болно.  

-Нэг тоо бодъё л доо. Гаднын орнуудад танай эмч нарын хийдэг шиг хагалгааны дундаж өртөг ямар байдаг вэ?

-Жишээ болгож хэлэхэд ходоодны хорт хавдрын хагалгааны дундаж өртөг Япон, Солонгос, Хятадад хамгийн багадаа л 10 мянган ам.доллар. Манай эмнэлэгт ходоодны хорт хавдрын хагалгаа жилд дунджаар 500 орчмыг хийдэг.

-Тэгэхээр ганцхан эмнэлэг улсад 5 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийж байна шүү дээ?

-/Инээв/. Жилд л ийм хэмжээний мөнгө урсгалыг дотооддоо үлдээж, хөрөнгө оруулалт хийж байна. Тэгсэн хэр нь өөрсдөө сард 500-800 мянган төгрөгийн цалинтай сууж байдаг. Амралтын өдөр, шөнө орой хэзээ ч дуудагдаж болох тул гар утсаа ч унтраах эрхгүй. Тэглээ гээд илүү цагийн нэмэгдэл өгөхгүй. Мэс засалчийн ар гэрийнхэн ажлыг нь ойлгож, сэтгэл зүрхээрээ дэмжиж байж л тайван амар ажиллана. Улс биднийг  доромжилж байгаа биз. Бид нар үнэндээ хообийгоороо л ажиллаж байна.


Манай мэс засалчид зогсоо зайгүй ажилладаг. Тэр хэрээр сурч, өөрийгөө сорьж байгаа юм

-Тан шиг мэдлэг, туршлагатай хүн хувийн эмнэлэгт ажиллавал дээргүй юү?  

-Монголчуудын амьдралын түвшин өнөөдөр ямар байгаа билээ. Хувийн эмнэлэгт бэлэн мөнгө төлж үзүүлэх хүн тийм ч олон биш. Би цалин мөнгөний тухай бодохоос илүүтэй, хаана хамгийн ачаалал ихтэй, ажил ихтэй байна тэнд өөрийгөө байх ёстой гэж боддог. Манайхаас хувийн эмнэлэг рүү хэдэн эмч явсан, хоёр нь буцаж ирээд байна. Улсын эмнэлгээс илүү цалин амласан учраас л тэд явсан байлгүй. Яагаад ирж байна гэхээр эмч хүний кайф авдаг юм тэнд алга. Цалингаасаа кайф авах уу, ажлаасаа авах уу. Таван сая төгрөгийн цалин аваад сэтгэл дүүрэн ажиллаж болох л байх. 500 мянган төгрөгийн цалинтай ч ажлаасаа кайф авах нь сайхан шүү дээ. /инээв/ Энэ эмнэлэгт манай мэс засалчид зогсоо зайгүй ажиллаж байна. Тэр хэрээр сурч, өөрийгөө сорьж байгаа юм.

-Тэгэхээр Та цалин багатай ч дуртай ажлаа аз жаргалтайгаар хийж яваа хэрэг үү?

-Хүн хообийгоороо л ажиллаж байвал сайхан. Дуртай ажилдаа хүн бүх  зүйлээ зориулна. Тамирчин хүн байнгын бэлтгэлтэй байдаг шиг мэс засалч хүн ч хагалгаанаас удаан хугацаагаар хөндийрэх дэмий гэж би боддог. Хөдөлгөөний эвсэл гэж байдаг. Давыдов багш “Мэс засалч бол дотрын маш сайн эмч байхаас гадна гарын эвсэлтэй байх ёстой” гэж хэлдэгсэн.

-Заавал төсвөөс мөнгө харахгүйгээр эмнэлэг өөрөө менежмент  хийж, энэ салбарынхны цалин орлогыг нэмэгдүүлэх боломж байдаггүй юм болов уу?

-Байлгүй яах вэ. Менежмент хийхийн тулд системээ өөрчлөх ёстой. Эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, багаж хэрэгсэл нийлүүлэгч компаниудаас мэс заслын эмч өөрөө сонголтоо хийх ёстой юм. Эмч өөрийнхөө дадсан, аль сайн гэж үзэж байгаа багаж, хэрэгслийг сонгоод Эрүүл мэндийн сангаас төлбөрийг нь хийдэг байх ёстой. Манай эмнэлгүүд бүх худалдан авалтаа тендер зарлаж, хамгийн хямд үнэ хэлснийг шалгаруулдаг, тендер нь араасаа маш их маргаан дагуулдаг. Яг ийм байдлын тод жишээ бусад эмнэлгүүдэд харагдаж байна.

Миний нэг шавь Хавдар  судлалын үндэсний төвд хэрэглэдэг багаж, хэрэгсэлд дадса залуу эмч одоо Цэргийн төв эмнэлэгт ажиллаж байгаа. “Багш аа, энэ эмнэлгийн тендерээр авсан, хэрэглэж сураагүй багаж дээр ажиллахаас санаа зовж байна” гэж ярьсан. Хариуцлагыг эмч нар өөрсдөө үүрэх учир санаа зовох нь аргагүй л дээ. Ажиллаж байгаа хүмүүсийнхээ нөхцөл бололцоог хангах гэж удирдлагууд байдаг баймаар. Гэтэл эмч нарынхаа эсрэг, цаашилбал өвчтөнүүдийнхээ эсрэг ажиллаад байдаг.

-Тэгэхээр эмч нар эмнэлгийн тоног төхөөрөмж нийлүүлэгч компаниудын ямар ч цалин авдагүй “худалдагчид” юм биш үү. Гаднын орнуудад энэ асуудлаа яаж шийддэг юм бол?

-Бид нар одоогоор компаниудын барааг үнэгүй зарж өгдөг худалдагч болчихоод байна. Уул нь тухайн тоног төхөөрөмж зарж байгаа компаниуд багаж, хэрэгслээ борлуулсны тодорхой хувийг эмч, эмнэлгийн ажилтнуудад өгчихдөг бол цалин мөнгөний асуудлыг амархан шийдэх гарц байна. Ийм зохицуулалтыг хийхэд амархан л баймаар юм.

Эмч хагалгааны багаж, хэрэгслээ сонгоно. Компани үүний төлөө тоног төхөөрөмжийнхөө үнийн дүнгийн тав ч юм уу, тодорхой хувийг хагалгаа хийсэн багт нь өгдөг зохицуулалт байвал эмч, сувилагч, асрагч ялгаагүй цалин нь нэмэгдэнэ. Төсөвт дарамт болохгүйгээр шийдэх ийм гаргалгаа байна. Төрөөс ийм зохицуулалт хийхэд амархан л баймаар юм. Энэ бол дэлхий нийтийн жишиг.

Мэс засалчийн хөдөлмөрийг дангаар биш, тэр хагалгааг хийсэн багаар нь үнэлэх ёстой гэсэн санааг Та хэлээд байна л даа. Үүнийгээ  тодруулаад өгөөч?
 

-Ганц мэс засалч хагалгаа хийж чадахгүй. Мэс засал бол нэг, хоёрдугаар туслах эмч, унтуулгын эмч, сувилагч асрагчаас бүрдсэн найман хүний багийн ажил. Эмч гараа сарвайхад л хэрэгтэй багажийг гар дээр тавьдаг сайн сувилагч олон жилийн туршид бэлтгэгддэг. Хоорондоо ярих шаардлагагүйгээр эмчийн юу хийх гэж байгааг мэдэрч ажилладаг багийн ажил юм. Хэрэв алдаа гарвал багийн ахлагтай ярих ёстой, нийтэд хамруулж болохгүй. Урамшуулбал багаар нь урамшуулах ёстой. Энэ хугацаанд манайхан нэлээд сайжирсан. 

Хүмүүс өвдөлтөө өвчин намдаах эмээр дардаг учир ходоодны хорт хавдрын шинж тэмдэг илрэхээ больсон

 

-Эрүүл мэндийн салбарт тогтолцооны өөрчлөлт хийх цаг болсон гэж их ярих ч бахь байдгаараа явсаар байна. Та үүнийг юу гэж боддог вэ?

-Надад ийм санаа байдаг. Манай гурав дахь шатлалын эмнэлгүүд элэг, зүрх, тархи, хавдар, хүүхдийн гэх мэтээр төрөлжөөд хөгжчихсөн өнөөгийн тогтолцоо үндсээрээ буруу юм. Гаднын улс орнууд нэг эмнэлэгт дээрх төрлийн бүх тасаг байдаг. Тийм учраас эмнэлэг хоорондын өрсөлдөөн их, тэр хэрээр асар хурдацтай хөгжиж байна. Нөгөөтэйгүүр нэг эмнэлэгт төрөл бүрийн нарийн мэргэжлийн эмч байвал хүний амь нас эрсдэхгүй байх магадлал улам өндөр болно.

Жишээлбэл, хавдар авч байхад зүрхний асуудалтай хүн байгаад гэнэт тэр өвчин сэдэрвэл яах вэ? Манай эмнэлэгт зүрхний эмч байхгүй, Гуравдугаар эмнэлгээс эмч дуудаж, нөгөө эмч түгжирч ирсээр байтал юу ч болж болно. Ийм байж болохгүй. “Emergancy” тал дээр манай улсын эрүүл мэндийн салбар бэлэн биш. Тархи, зүрх, хавдраар нь хувааж төрөлжүүлэхийн бас нэг сул тал нь систем хооронд өрсөлдөөн байхгүй. 

-Элэг шилжүүлэн суулгах үндэсний баг Нэгдүгээр эмнэлэгт ажиллаж, 40 гаруй хүнд энэ хагалгааг амжилттай хийгээд байна. Гэтэл Хавдар судлалын үндэсний төв өнгөрсөн жилээс энэ хагалгааг хийлээ, цаашид ч энэ чиглэлээр идэвхтэй ажиллана гэнэ. Улсын “түрийвч” нэгтэй хоёр эмнэлэг энэ өндөр өртөгтэй хагалгааг зэрэгцээд хийх нь төсөвт халгаатай биш үү?


-Элэг шилжүүлэн суулгах мэс засал өндөр өртөгтэй. Гэхдээ энэ хагалгааны тоног төхөөрөмж суурилагдсаны дараа хагалгааны өртөг багасах нь тодорхой юм. Элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслын суурь тоног төхөөрөмжийг нэг л удаа авна шүү дээ. Манай багийнхан 2018 оны нэгдүгээр сард анхны мэс заслаа амжилттай хийсэн. Өнгөрсөн гуравдугаар сард хоёр дахь хүндээ элэг шилжүүлэн суулгалаа, хагалгааны үр дүн ч сайн байна. Нэг төрлийн мэс заслыг Нэгдүгээр эмнэлэг, Хавдар судлалын үндэсний төвд зэрэгцээд хийхэд буруу зүйл байхгүйг сэтгүүлч Та ойлго.

Эмнэлгүүдийг төрөлжүүлэн хөгжүүлсэн тогтолцоотой улс дэлхий дээр Орос, Монгол хоёр л үлдсэн байх. Зах зээлийн зарчмаар эмчилгээний чанар, үнэ өртгөөрөө өрсөлдөнө. Өрсөлдөөнтэй байж л хөгждөг. Энэ мэс заслыг болж өгвөл хоёрхон эмнэлэг биш бүх эмнэлгүүд хийдэг болох ёстой. Японд бол Хавдар судлалын төв бий. Тэнд нь ихэнхдээ онолын талын өндөр түвшний судалгаа хийж, судалгааны үр дүнгээс эмнэлгүүддээ танилцуулж, зөвлөмж өгч байдаг.

-Ходоодны хорт хавдрын өвчлөл их байна. Ийм өвчний үед ямар шинж тэмдэг илэрдэг вэ?

-Ямар ч шинж тэмдэг илрэхээ больсон. Эмийн сангуудаар өвчин намдаах эмийг төрөл төрлөөр нь зарж байна. Гаднын орнуудад даралтын нэг ширхэг эм авсан ч эмчийн бичиг шаарддаг. Тэгж байж л хүмүүсийн далд өвчин эрт илэрнэ. Ходоод өвдлөө гэхэд Эмийн сан өвчин намдаах эм өгдөггүй бол тэр хүн эмчид хандахаас аргагүй. Эмч үзэхэд хавдрын шинж тэмдэг байвал хэлж, эрт үед нь эмчлүүлэх боломж олгоно. Одоо манайд ходоод нь цоорч, цус алдсан хойш ирж байна шүү дээ. Үүнээс өмнө өвчин намдаах янз бүрийн эм уудаг, өвдөлт нь эмэнд дарагдахгүй болсон хойно ирэхэд эрүүл мэндээ бүрэн алдсан байдаг. Ийм байхад би ходоод өвдвөл ийм шинж тэмдэг илэрнэ гэж яриад яах юм бэ.

Шинж тэмдгийн тухай 30 жил л ярилаа, нэмэр алга. “Хавдар байна шүү, хагалгаанд орох шаардлагатай” гэж хэлээд байхад лам бөө, бариач илээч, элдэв янзын энергитэй хүмүүсээр явсаар жилийн дараа аргагүйдээд ирж байна. Хожуу үедээ эмнэлэгт ирээд, удалгүй нас барах тохиолдол одоо ч хэвээр. Гадуур байгаа “цахилгаанаар эмчилдэг, энергитэй” хүмүүсийг  төр цэгцлээсэй. Үнэхээр л эмчилдэг бол манайх эмнэлэгтээ тасаг гаргаад өгмөөр байна. Эд нар чинь өвдөж зовсон хүмүүсийг мунхруулж, мөнгө олдог гэмт хэрэгтнүүд шүү дээ.

-Та 30 гаруй жил мэс засалч хийжээ. Цаашид хэр удаан ажиллах вэ?

-2000 оноос Монгол Улсын гурав дахь шатлалын эмнэлгүүдэд  Швейцарийн мэс заслын баг ирж ажиллах болсон. Тэр багийн бүрэлдэхүүнд ирсэн Францын мэс заслын эмч Желе профессор манай эмнэлэгт ажилласан. Манай эмнэлэгт жил бүр ирдэг Желе багш одоо 80 нас хүрч байгаа ч хагалгааг ямар мундаг хийдэг гэж санана. Энэ профессор бидэнд элэг, цөс, нойр булчирхайн мэс засал заасан. Залуудаа Францын мэс заслын академийн Ерөнхийлөгч байсан. Европт элэг шилжүүлэн суулгах хагалгааг анх хийсэн агуу хүн. Би Желе багшийг хамгийн мундаг мэс засалч гэж боддог. Тэгэхээр надад идэвхтэй ажиллах 20 жил лав байна гэж боддог. Багшийн өндөр болсон учир манай эмнэлэгт энэ жил сүүлийн удаа ирэх зургаадугаар сард ирнэ.

-Энэ их ажлынхаа алжаалыг Та яаж тайлдаг вэ? 

-Би хүүхэд байхаасаа л сагс тоглосон, одоо ч хэвээр. Хэд хэдэн удаа сагсан бөмбөгийн шилдэг тоглогч болж байлаа. Хамгийн сүүлд 2017 онд салбарынхаа тэмцээнээс шилдэг тоглогчоор шалгарсан юм байна. Амралтын өдөр ууланд алхдаг, алхахдаа ажлаа төлөвлөж, эргэцүүлж явдаг. Хамгийн тогтвортой хийж болох биеийн тамир бол алхалт гэж боддог юм. 

-Цаг зав гарган ярилцсан Танд баярлалаа. Ажилд тань амжилт хүсье!

 

Санал болгох

Хаан хөгжмийн хатан төгөлдөр хуурч Сангидоржийн Саянцэцэг “GoGo Cafe”-ны энэ удаагийн зочин. Хөгжим, бүжгийн дунд сургуулийн сурагч 15-хан настай охин П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн дунд сургуульд сурахаар Москва руу явж байв. Улмаар П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн дээд сургуулийг төгөлдөр хуурч мэргэжлээр төгсөн, хүсэл мөрөөдөлдөө хүрсэн сонгодог урлагийн содон төлөөлөл. Тэрбээр Орос, Хятад, Япон, Болгар, Мексик, Канад, Өмнөд Америк, АНУ, Украйн, Итали, Испани, Швед, Унгар, Герман зэрэг олон орны алдартай танхимуудад тоглож, төгөлдөр хуурын гайхамшгийг мэдрүүлсэн мэргэжлийн өндөр зэрэглэлийн тоглогч. Нью-Йоркийн алдарт “Карнеги холл”-д уран бүтээлээ эгшиглүүлсэн анхны монгол төгөлдөр хуурч. Гадаадад олон жил амьдарч тоглолтоос тоглолтын хооронд аялсан С.Саянцэцэг сурсан эрдмээ хүүхэд залууст зааж, Монголоос дэлхийд үнэлэгдэх тоглогч төрүүлэхээр 25 жилийн дараа эх орондоо ирсэн. Саяа багш 1992 оноос хойш олон чадварлаг шавь төрүүлж, олон улсын тэмцээн уралдаанд эхний гурван байр эзлүүлж, амжилттай оролцуулжээ. Тэдгээрээс хамгийн сүүлийн сайхан мэдээ гэвэл ОХУ-ын Москва хотод болсон нэрт хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч С.В.Рахманиновын нэрэмжит залуу төгөлдөр хуурчдын анхны олон улсын тэмцээнд түүний бяцхан шавь Хөгжим бүжгийн коллежийн сурагч есөн настай О.Нандин гуравдугаар байр, зургаан настай З.Амин-Эрдэнэ тусгай байр эзэлжээ.

С.Саянцэцэг: Би эх орондоо мэргэжлийн амбийц, тодорхой зорилготой ирсэн

2018-04-15 77 918 Дэлгэрэнгүй
Орон нутгийн иргэдийн хөгжлийг дэмжих “Нутгийн шийдэл” ТББ-ын тэргүүн Цэдэвдамбын Оюунгэрэлийг “GoGo Cafe”-ны зочноор урилаа. 2012-2016 оны Парламентад УИХ-ын гишүүн, ССАЖ-ын сайдаар ажиллаж байсан тэрбээр 2016 оны сонгуульд ялагдчихаад “Ногоон нүдэн лам” романыхаа хоёрдугаар дэвтрийг бичих цаг гарлаа хэмээн, шууд ажилдаа орж, 2017 оны арванхоёрдугаар сард “Жаран цагаан хонь” хэмээх шинэхэн романаа удтал хүлээсэн уншигчдын гарт тавьж байв.Нөхөртэйгээ хамтран бичиж 2008 онд хэвлүүлсэн “Ногоон нүдэн лам” романыг шимтэн уншсан олон мянган уншигчдын хүлээлт хийгээд урмыг “Жаран цагаан хонь” хугалаагүй бөгөөд худалдаанд гарснаас хойш өнөөг хүртэл номын дэлгүүрүүдэд бестселлерийн жагсаалтаас буугаагүй байна. 
Ц.Оюунгэрэл 2017 оны арваннэгдүгээр сараас эхлэн “Жорлонгоо өөрчилье” төсөл санаачилж, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах орчин нөхцөлийг хангуулахын төлөө ажиллаж буй юм.

Ц.Оюунгэрэл: Би байгаа мөнгөндөө тааруулан өөрийгөө бүрэн дайчлах зарчмаар л ажиллаж, амьдарч ирсэн

2018-09-30 128 1809 Дэлгэрэнгүй
Монос группийн гүйцэтгэх захирал Х.Анандтай кофе уунгаа хөөрөлдөв. Тэр бол хоёр дахь үеийн бизнес эрхлэгчдийн төлөөлөл. Социализмаас ардчилалд шилжсэн, алдаа оноотой, шуургатай он жилүүдэд бизнесээ эхлүүлсэн мөс зүсэгчид хүүхдүүдэдээ ажлаа хүлээлгэн өгчээ. Улс төр, эдийн засгийн маш тогтворгүй, таамаглахад бэрх үед компаниа байгуулсан гавьяатнууд одоо зөвлөхөөр ажиллан, залуусыг бизнесийн тэргүүн шугамд сойж байна. Х.Анандын үеийнхний ялгаа нь ЗХУ-д биш харин АНУ, Канад гэх мэт барууны орнуудад дээд боловсрол эзэмшин, Англи хэлийг бүрэн эзэмшсэн, олон орноор аялж, хөгжлийн түүхийг холоос биш ойроос судалсан. Товчоор бол юм үзэж, нүд тайлсан, эрч хүчтэй залуус. Бүгдийг тэгээс эхлүүлсэн эхний үеийнхний бизнесийг дараагийн түвшинд гаргах нь шинэ удирдагчдын үүрэг.

Х.Ананд: "Монос" гэр бүлийн компани мэт боловч үйл ажиллагаа, цар хүрээгээрээ олон нийтийн компани болчихсон

2018-11-05 90 812 Дэлгэрэнгүй
“Хурд” хамтлагийн гитарчин, хөгжмийн зохиолч Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Дамбын Отгонбаярыг “GoGo Cafe”-ны зочноор урилаа. “Чи минь байгаа болохоор” нэртэй уран бүтээлийн тайлан концертоо энэ сарын 23, 24-ний өдөр UB Palace-д тоглохоор бэлтгэж буй түүний их ажлын хажуугаар хэсэг зуур ярилцсанаа Уншигч танд хүргэж байна. 

Хүрэн форм өмссөн хөдөөгийн бүрэг даруу бор хүү хотын дунд сургуульд орж, арын ширээнд чимээгүйхэн суудаг байв. Ашгүй, сургуулийн урлагийн үзлэг болж ухаан орохоосоо “балбасан” банзан гитар тоглож сурснаа гайхуулах боломж олдлоо. Ангийнхан ч бүчээд авлаа. Урлаг, хөгжим ямар агуу болохыг тэр анх сургуульд ороод л мэдэрсэн нь энэ байв. 

Д.Отгонбаяр “Чи минь байгаа болохоор” концертдоо 10 жилийн ангийнхаа 21 сурагчийг урьжээ.

Д.Отгонбаяр: Өөрийгөө ялж чадвал жинхэнэ утгаараа амьдарч байна гэсэн үг. Би одоо л амьдарч эхэлж байна

2018-11-14 41 3282 Дэлгэрэнгүй

Дээшээ