"Цахиур Төмөр" Т.Сандуйжав: Эрийг нас, уулыг цас дарна гэдэг үнэн юм аа

Өдрийн сонин

2008-12-19 17:17 GMT+8

"Тунгалаг Тамир" ки­но­ны Цахиур Төмөрийн дү­рээр ард түмний сэтгэл зүрхэнд хоногшиж үлдсэн хайртай жүжигчин, Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан Тогтохын Сан­дуйжавтай уулзаж ярилц­лаа.

Нас сүүдэр өдгөө 73 хүрч байгаа тэрээр хо­тоос зайдуухан Мойл­тын то­хой хэмээх газар хөгшний­хөө хамт аж төрж байна.  

-Сайхан өвөлжиж байна уу та. Бие тэнхээ ямар байна даа?
-Тавлаг өвөлжиж байна. Бие тэнхээ гайгүй ээ.  Нэг үеэ бодоход арай л дээрдээд байна. Ах нь 1993 онд цус харвасан. Түүнээсээ болоод бие их дор орсон. Жил гаруй хугацаанд бусдын асаргаанд байлаа. Сайн хань, үр хүүхэд, олон түмнийхээ буянаар өдий зэрэгтэй болоод байна. Эрийг нас, уулыг цас дарна гэдэг үнэн аж. Одоо ч өнөө Засагт ханы Цахиур Төмөр биш бол­сон. Хүнд өвчнөөс болж эцэж тураад, бие жижигрээд хэрэг алга. Харин сүүлийн хэдэн жил эрүүл агаарт гараад хөгш­нийхөө хэлснээр "да­лавч­тай юм шиг" болчихоод байгаа.

-Гэр зуураа ямар ажил хийж байна?
-Өдрийн турш ганцаараа мод хөрөөдөж, түлээ хагал­даг. Би чинь их дотогшоогоо хүн. Бусадтай санал бодлоо хуваалцана гэж бараг үгүй. Хөгшинтэйгээ ч үг солих нь цөөн. "Хүн юм асуухаар хариу өгөхгүй юм. Хааяа нэг таван сольж байгаач дээ. Дүлий дүмбэ оргиод л суух юм" гээд уурлаж байгаа харагддаг. Мод хөрөөдөж, түлээ хагалахаас гадна хар, шар хоёр нохойгоо хооллоод л өдрийг өнгөрөөж байна. 

-Ганцаараа мод хөрөөд­дөг нь ямар учиртай юм бэ. Хөгшинтэйгээ цуг хөрөө­дөж болдоггүй хэрэг үү?
-Яахав дээ, тэгээд л сур­чихсан. Ер нь надад аливаа ажлыг ганцаараа хийх нь амар байдаг. Бухимдал маань ч тайлагддаг.

-Та их тайван хүн са­нагд­даг. Бухимдах үе гарах уу?
-Чадмаг хийдэг байсан ажлаа хийж чадахаа байчи­хаар өөрийн эрхгүй бухим­дана. Хүн хөгширнө гэдэг хүсмээр зүйл биш. Түлээний­хээ модны буланг өргөж дий­лэхээ л больчихож байгаа юм. Тийм ахуй цагт залуу нас бодогдож,  хүдэр чийрэг яв­сан үеэ яалт ч үгүй сана­галздаг юм билээ. Гэхдээ цагийн жам хойно, юу хэлэх билээ дээ.

-Хэдэн онд гэр бүлтэй болсон бэ?
-Налайхын нүүрсний уур­хайд санхүүгийн хэлтсийн дар­га, ерөнхий нягтлан бодог­чоор тасралтгүй 36 жил ажил­ласан. Ажил амьдралын гараа минь Налайх дүүрэгтэй салш­гүй холбоотой. Гэр бүлийн хүн Г.Чимэгдэлгэр энэ дүүр­гийн уугуул иргэн. Бид 1958 онд гэр бүлж, дараа жил нь том хүү Батдорж мэндэл­сэн. Хүү маань одоо тус дүүр­гийн ИТХ-ын даргаар ажил­лаж байна. Манайх дөрвөн хүү, хоёр охинтой. Хүүхдүүд маань ихэвчлэн гадаадад сур­гууль соёл дүүргэсэн. Том охин Нямдэлгэр аавынхаа мэр­гэжлийг өвлөж, "Монголын ца­хилгаан холбоо" ХК-нд нягт­­лан бодогчоор ажиллаж байгаа. 

Миний бие ханьтайгаа уч­раад хагас зуун жилийн нүүр үзээд байна. Ач, зээ нийлээд 20 гаруй болж. Их л өнөр өтгөн айл өрх болжээ. 2002 онд "Дэл­хийн энх тай­вны төлөөх гэр бүлийн Мон­голын хол­боо"-ноос "Шилдэг гэр бүл" өр­­гөмжлөл олгосон. Мөн гэр­гийд маань  "Монго­лын саран ээж" нийгэмлэгээс "Есөн эрдэнийн эх" титэм хүртээ­сэн.

-Саяхан "Нийслэлийн шилдэг гэр бүл"-ээр шал­гарсан гэж дуулдсан?
-Тийм ээ. Олон зуун жи­лийн түүхтэй нийслэл хотын­хоо 369 жилийн ойгоор "Нийс­лэлийн шилдэг гэр бүл"-ээр шалгарч өргөмжлөл хүртсэн­дээ тун баяртай байна. Үр хүүхэд, хань ижил, олон түм­ний минь гавьяа. Мөн залуу сайхан цагтаа "Тунгалаг Та­мир" кинонд, сор болсон жү­жигч­дийн хамт тоглож, ши­лийн сайн эр Цахиур Төмө­рийн дүрийг чадан ядан бү­тээсний минь ач буян.

Т.Сандуйжав гуай үгээ зөөн удаан ярих юм. "Ма­най өвгөн үг ярианд таа­руу. Бие нь муудсанаас хойш бараг­тайд дуугара­хаа байсан" хэ­мээн гэргий нь хэлж байв. Хоёр хөгшин заримдаа муу­далцдаг гэнэ. Энэ нь өвгөний зөрүүд зангаас болдог аж. Тэрээр хөлд орооцолдоод хэцүү байдаг гэж төвөгшөөн аливаа баяр ёслолд дээл өмсөж очих дургүй.  Энгэр­тээ одон медаль зүүх бүр ч дур­гүй юм байх.

Нэг удаа ахмадуудын баярт өвгөнийхөө үгэнд орон энгэр хоосон очоод бусдын өмнө эвгүй бай­далд орсондоо Г.Чимэг­дэл­гэр гуай гом­дол­той байсан. "Энэ намар "Нийс­лэлийн шилдэг бүл"-ээр шалгарч шагналаа гардаж авахаар очихдоо өвгөн бид хоёр бараг зодолдох нь холгүй юм болов. Өнөө зөрүүд зан нь хөдлөн дээл өмсөхгүй гэж гүрийгээд. Уурлаж нэг, арга­даж нэг үзэн дээл өмсгөсөн шүү" гээд инээж байлаа.     

-Халх даяар цуутай За­сагт ханы Цахиур Төмө­рийн дүрд та санам­саргүй байж байгаад гэнэт тогло­сон гэдэг. Энэ тухайгаа эргээд дурсвал?
-Тэр чинь 1969 он юм. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, кино найруулагч Р.Доржпа­лам, Ч.Лодойдамба гуайн гэргий ардын жүжигчин Ч.Дол­горсүрэн, зураглаач Баттулга нар манай Налайх дүүрэгт ирж сонгууль авч байгаа бай­далтай танилцсан. Гол нь Ца­хиур Төмөрөө л хайгаад бай­сан хэрэг. Өмнө нь Х.Баян­мөнх аварга тэргүүтэй олон хүнийг шалгаад  бүгд тэнцээ­гүй юм билээ. Сонгуулийн цаг бараг шувтрах үед би ажлаа тараад санал өгөхөөр очлоо. Тэгтэл энд, тэндээс зураг аваад инээлгэж, уурлуулж, дуулуулж үзэх гэж оролдов. Надад мэдэж байгаа юм алга.

Огт танихгүй нэг хүн "Чи улсаас 25 төгрөг идсэнээ мартаагүй биз" гэв. Гэнэт уур хүрсэн гэж жигтэйхэн. Гэтэл өнөө хүмүүс чинь боллоо, олчихлоо гээд баярлалдаад явчихав. Байгаа байдал хий­гээд уурласан минь өнөө Цахиур Төмөр дүрээрээ байж. Ингэж л Засагт ханы сайн эрийн дүрийг бүтээсэн түүхтэй. Төд удалгүй хот орж Итгэлт баян, Эрдэнэ ах, дүү Хонгортойгоо танилцаад Ар­хан­гай аймгийн Их Тамир сум руу зураг авалтад гарлаа. Аж­лын зав зай, мөн урлаг уран сайханд тааруухан боло­хоор дургүйхэн л байлаа. Гэвч "Чи минь хичээж л үзээрэй. Энэ олон хүн чамд итгэж бай­на. Олны итгэлийг алдалгүй тэр сайхан хүний дүрийг дэлгэ­цэнд бүтээж чадах юм бол хожим үр хүүхдэд чинь хүр­тэл хэрэгтэй шүү" гэж аминч­лан захисан ханийн минь үг санаанд ороод бол­доггүй.  

-Зураг авалтын үе хам­гийн хэцүү нь юу байв?
-Ширлүүлж эргэн дээрээс усанд унах. Толгойгоороо, эсвэл босоогоороо уначихаад нэг л болж өгөхгүй есөн удаа дахи­сан юм даг. Тамирын голын түргэн урсгалд ширлүү­лээс­тэйгээ хөвж бусдыгаа сандар­гасан. Кино хийх гэж хүний аминд хүрэх нь гээд Ч.Дол­горсүрэн гуай уйлж байсныг санаж байна. Ер нь Ч.Долгор­сүрэн надад их хайр­тай бай­сан. "Цахиур Төмөрөө би өөрөө олсон юм" гээд өмчирх­дөг байлаа.  Зураг авалтын үед хамгийн их зааж зөвлөж, тулж түшиж байсан хүн маань Долгорсүрэн гуай байв. Эр хүн шиг нуруулаг, ховор за­яах эмэгтэй байсан даа. Ми­ний бие эхэндээ бараг ча­дах­гүй байх гэж боддог байсан. Нуулгүй хэлэхэд, дүрээсээ халшрах үе ч бай­лаа. Гэвч чадварлаг уран бүтээлчдийн нөмөр нөлөөнд энэ сайхан дүрийг дэлгэцэнд бүтээсэн.

-"Тунгалаг Тамир" кино гарах бүрт танд юу бо­догддог бол?
-Бараг үздэггүй. Манай хөгшин "Чи ядаж залуу­гийн­хаа дүрийг харчихаач" гэж байдаг. Би бол буруу хараад хэвтээд өгнө.

-Яагаад тэр вэ?
-Аливаад учир зүггүй баяр­­­лаад, хөөрч догдлоод, эсвэл хэн нэгэнд гомдож ту­нирхаад байдаггүй зантай минь холбоотой байх. Энэ дү­рийг олны сэтгэлд хүртэл бү­тээж чадсан юм болов уу даа. Уулзсан бүхэн "Цахиур Тө­мөр өө" гэж хүндэтгэдэг юм. Дүрээ нэгэнт түмэн олонд зөвшөөрүүлж чадсан л бол болох нь тэр. Түүнээс кино гарах бүрт үзээд байх дургүй. Үзэхийг ч хүсдэггүй. 

-Киноны сүүлийн ангид та буудуулж амиа алддаг. Зураг авалтын үед ямар нэгэн бодол төрж байсан уу? 
-Хонины бэлчээрт Дул­маатай уулзаж байгаа, Түг­жил­тэй адуу хөөж яваа хэсэг зүгээр санагддаг. Харин хам­гийн эвгүй нь буудуулж байгаа хэсэг. Өөрт сэтгэл зүйн ямар нэ­гэн өөрчлөлт ороогүй ч үр хүүхдүүдэд минь хүнд туссан байв. Ямар сайндаа ма­най охин ангийнхандаа "Ма­най аав хүнд буудуулсан. Гэхдээ одоо гэртээ амьд байгаа" гэсэн инээдтэй яриа гаргасан. Мөн Налайхад гэртээ байж байтал бага сургуулийн хоёр банди орж ирэн нэг нь намайг заа­ж "Тэр хар, чиний буу­дуул­сан гээд байсан Цахиур Тө­мөр чинь амьд байгаа биз дээ" гээд хөгшин бид хоёрын инээдийг хүргэж байсан түүх ч бий.

-Сонирхож асуухад, та шилийн сайн эрчүүдийн гарч хийморио сэргээдэг Шилийн Богд дээр гарч үзсэн үү?
-Үзсэн. Гэхдээ кинонд тог­лосноос бүр сүүлд юм. Сүх­баатар аймгийн Онгон сум орж явах замдаа гарсан. Одоог бодоход нас залуу байсан болохоор Шилийн Богд дээр гараад Цахиур Төмөрийнхөө дүрд дахиад хувилах шиг болсон. Гэхдээ энэ сэтгэгдлээ би хэнтэй ч хуваалцаагүй.

-"Тунгалаг Тамир"-аас гадна хэд хэдэн кинонд тоглосон байх аа?
-Ердөө тавхан кинонд тоглосон. "Гарьд магнай" ки­ноны Сандаг аваргын дүр аятайхан санагддаг. Харин "Хөх ногооны униар", "Зуслан­гийн найзууд" киноныхоо дүрүүдийг тоогоод байдаггүй.

-Залуудаа архи хүртэж байв уу?
-Кинонд тоглосны дараа нэг хэсэг уусан шүү. Ор та­них­гүй хүмүүс "Цахиур Тө­мөр­тэй уулзсаны төлөө" гээд нэг шил юм бариад ирнэ. Уух­гүй байж болохгүй. Хөгшин үглэж байж болиулсан даа.

-Гэргий Дулмаа, Итгэлт баян зэрэг уран бүтээл­чидтэйгээ хэр олон уул­залддаг вэ?
-Ч.Лодойдамба гуайн 70, 80, 90 насны ойгоор уулзалд­сан. Киноны маань уран бү­тээлчид хэн хэндээ их хайр­тай. Үргэлж уулзахыг бодно. Нэг удаа хөгшин бид хоёр Дулмаатай (жүжигчин Ш.Дэл­гэржаргал) уулзахаар Дар­ханд очсон юм. Тэгэхэд хань С.Бужгар нь амьд байлаа. Гэвч Дулмаатайгаа уулзаж чадаа­гүй. Хотод ирээд эмнэ­лэгт хэвт­сэн байв. Бид хоёр Дар­ханаас галт тэргээр хотод ирэн шууд эмнэлэгт очиж Дулмаагаа эргэсэн байв.  На­майг бууддаг Түгжилд тогло­сон нэрт жүжигчин Готов бид хоёр дотны найзууд байлаа. Го­товыгоо өнгөрөхөд киноны уран бүтээлчдийн хамт оч­сон. Гэр бүлийнх нь хүн на­майг хараад их баярлаж бай­сан даа, хөөр­хий.

-Танд Цахиур Төмө­рийн дүрийг бүтээсний чинь төлөө "гавьяат жү­жигчин" цол өгчихөж бо­лоо­­гүй юм уу?
-Яалаа гэж. Би ямар сур­гууль номыг нь дүүргэсэн мэр­гэжлийн жүжигчин биш. Тэрхүү сайхан дүрийг бүтээж Монголын кино урлагт мөн­хөрч үлдсэн минь хамгийн том шагнал. Харин 2000 онд Цахиур Төмөрийн дүрийг чад­маг гаргасан хэмээн үнэлж Ч.Лодойдамбын нэрэм­жит шагналыг хүртээсэн дээ.

-Дэлгэцэнд мөнхөрч үлдсэн гэс­нээс Цахиур Төмөрийн дууг оруулсан гавьяат жүжиг­чин Дагий­ранз гуай таныг "Сандуй­жав маань сайн хүн байсан сан. Даанч эрт өн­гөрсөн дөө" гэж хэлсэн удаатай. Тэгж хэлснээс нь хойш уулзсан уу?
-Гэртээ зурагт хараад сууж байтал Дагийранз тэгж хэлдэг юм. Эвгүй ч санагдах шиг. Намайг өнгөрсөн гэж дуул­сан байлгүй. Дагийранз­тай уулзаагүй. Хөдөө мал мал­ладаг сурагтай. Харин гэр бүлийн маань хүн "Манай өв­гөн амьд, миний дэргэд шо­вой­гоод сууж байна" гэсэн захиа бичсэн гэдэг. Эзэндээ хүрсэн юм болов уу, үгүй юм болов уу.

Т.Сандуйжав гуайтай багагүй удаан хугацаанд хуучилжээ. Биед нь ямар нэгэн зовиур байхгүй мэт санагдсан. Хөгшнийх нь хэлсэнчлэн үг дуу тун цөөтэй нэгэн аж. Гэхдээ "Тунгалаг Тамир" киноны тухай ярихад нүдэнд нь гэгээ татаад ирнэ. Ялан­гуяа Ч.Долгорсүрэн гуайн тухай дурсахдаа их л эл­гэмсэг, уриалгахан болж байлаа.

Халх даяар цуутай За­сагт ханы Цахиур Төмө­рийн дүрийг Монголын кино урлагт дахин дав­тагдашгүйгээр бүтээн, мянга мянган үзэгчдийн­хээ зүрх сэтгэлд эрдүү хоолойгоор "Эрдэнэ зас­гийн унага"-аа аялсан тэр л дүрээрээ үлдсэн энэ эгэл эртэй хөөрөлдсөн цаг ху­га­цаа үнэтэй байсан. Тэ­рээр үгээ зөөн удаан ярих нь цаанаа л нэг донжтой. Зарим асуултад минь ха­риулаагүй. Би ч хариулт авах гэж хүчилсэнгүй. Өөрийнх нь аяар л байсан даа.    

Н.Гантулга

 

GoGo Facebook Хуудас
 
 
Цагаан сарын бэлгэндээ үндэсний үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн сонгоход юу саад болдог вэ?
Нийт 3171 санал өгсөн байна.

Дээшээ