Ховорхон заяагдах Дангий

Монгол Улсын гавъяат жүжигчин Нямын Дагийранз Дундговь аймгийн Өлзийт суманд 1930 онд төрсөн. 1957 онд аймгийн клубт дагалдан жүжигчнээр орсноор уран бүтээлийн замаа эхэлж, улмаар Монгол кино үйлдвэрт 1990-ээд оны дунд үе хүртэл 40 шахам жил жүжигчнээр ажиллахдаа тайз, дэлгэцийн олон арван шилдэг дүр бүтээж, олон зуун кинонд дуу оруулсан алдартай жүжигчин юм.

1970-аад онд цөөн жил Өлзийт сумын клубын эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд зах зээлийн үед орон нутагтаа мал ахуй эрхлэн аж төрсөн билээ. Н.Дагийранз 1959, 1962 онд болсон Монголын залуучуудын анхдугаар болон хоёрдугаар их наадамд "Хөхөө Намжил”, "Уулган шар" зэрэг алдарт домгийг аялгуулан хуурдаж алтан медаль хүртэж байлаа. Н.Дагийранзын уран бүтээлийн амжилтыг төр засаг үнэлж Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одонгоор шагнаж, 2000 онд "Монгол Улсын гавъяат жүжигчин" цол олгожээ.

Урлагийн ертөнцөд домог болсон хүн гэвэл нутаг усныхандаа "Дангий" хэмээн авгайлагдсан Нямын Дагийранз бөлгөө. Морин хуураа хүнгэнүүлэн татаж "Урьд эртийн цагт хөхөө Намжил гэж нэгэн сайн эр..." гээд аргил бүдүүн хоолойгоор аялгуулан уншиж эхлэхэд юу эс бодогдох билээ. Морин хууранд нь гуурст хүлэг хангинатал янцгааж, "Уулган шар"-аа хуурдахад, ингэн тэмээний буйлаан сонсдож, үзэгч олон нулимсаа шудран алмайрч ахуйг хүүхэд наснаасаа олонтоо харсансан.

1970-аад оны эхээр "Монгол кино" үйлдвэрээс Дангийг эрж хүн ирж гэнэ гэсэн үнэн худал нь мэдэгдэхгүй яриа Дундговиор нэг тархав. Учрыг сонирхвол "Тунгалаг тамир" киноны сүүлчийн ангид дуу оруулах гэсэн чинь Цахиур Төмөрт дуу оруулсан Дангийн этгээд нь хөдлөөд Дундговь руу зуларчихсан гэнэ. Тухайн үед Дангийн хаа яваа, хэнийд байгаа нь мэдэгдэхгүй сандаргасан гэдэг. Данрийг олон улсын наадамд явахаар нисэх буудалд оччихсон байхад нь болиулж, оронд нь Лоовой гуайг явуулсанаас мань хүний гэдэн хөдөлсөн гэж урлагийнхан цуурч байв. Дангий л болсон хойно ёс зүйн зөрчил гаргаа биз. Тэр үеийн үзэл суртлын хяналт ч чанга байсан хэрэг. Гэхдээ яаж хөлд нь суусан юм мэдэхгүй кино гарахад яах аргагүй л Дангийгийн содон дуу Цахиур Төмөрөөс сонсдож байлаа. Энэ бол түүний нэг л домог. Дангийгийн фэнүүд нь зохиосон ч байж мэднэ. Үнэхээр тийм явдал болсон эсэхийг хэн мэдлээ. Яах аргагүй хүрээд ирчихсэн, 1970-аад онд Өлзийт сумын клубын эрхлэгч хийгээд манаргаж явсныг мэдэх юм.

Тэр хугацаанд сумын клубын барилгыг бариулж буян үйлдсэн ч төдөж удалгүй авъяас билэг нь дээр үгүйлэгдсэн үү, ёс суртахууны зөрчлийнх нь "хөөн хэлэлцэх" хугацаа дууссан уу эргээд л кино үйлдвэр лүүгээ явчихсан байсан. Дагийранз гуайн тоглоогүй, тоглосон дүр нь сэтгэлд хоногшиж үлдээгүй кино гэж Монголд байдаг юм уу гэж асуухаар даа. Тэрбээр доожоогүй дуутай, сүрлэг биетэй хүний дүрд дуу оруулчихна, орчуулгын кинонд гэвэл дандаа л цэргийн дарга, генерал, томчуулын "ам барина." "Зэрэг нэмэхийн өмнө" киноны ноёнд тоглосон Доржсүрэн гуай хүртэл Дангийгаас дуу хоолойг нь "поркатлаж" хэрэглэсэн гээд бодчих.

Нямын Дагийранз Монголд үнэтэй, ховор авъяастан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхгүй хүн байхгүй л дээ. Ямартаа л "гавъяат" цолыг 2000 онд олны шахалт, орон нутгийнхны шаардлагаар өгч байхав. Аль эрт "ардын" цол авах байсан гэдэгтэй ч маргах хүн гардаггүй.

1990-ээд оны дундуур Дангий сумандаа мал аж ахуй эрхлэн даруухан аж төрөх боллоо. Дангий яахав, гэдэн нь хөдөлвөл юү ч гээд хэлчихэж мэдэх, бас аяга тагш юмны ард ааш зан нь эвгүйццэг байж мэднэ. Тэглээ гээд жүжиглэх ховорхон эрдэм, олон заяагдахгүй сайхан дуу хоолойг "тэтгэвэрт гаргаж" болохгүй л байсан байх. Алдарт уртын дуучин Дэнсмаагийн Бальдир тухайн үедээ модерн шахуу загвараар бүтээлээ туурвиж үзэл суртлын цензурт өртөж адлагдаж явсан, авъяаслаг найрагч Рэнцэндоржийн Бадам, дэлхийн сонгодог найраглалуудыг орчуулж Монгол түмэнд толилуулсан Бат-Эрдэнийн Самдан, энгүй их авъяастай, жүжиглэх урлагийн нэрт мастер Адилбишийн Доржханд гээд Мандалговьд аж төрж авъяас билгээ ард түмэндээ зориулж явсан ч төрд янз бүрийн шалтгаанаар үнэлэгдэж амжаагүй эрхэм дээдэс олон. Гэхдээ ихэнх нь МАХН-ын гишүүн бишдээ үнэлэгдэж амжаагүй гэдэг юм билээ. Тэдний нэг яах аргагүй Дангий юм. Ямар сайндаа л сумын клубын эрхлэгч байхдаа Өөшийн говьд худаг малтаж, Дэлийн хярд хашаа барьж хэн нэгнийд туслах тэмээчнээр хөөгдөж явах вэ дээ. Түүний оронд жүжиг, кинондоо тоглоод явж байсан бол...

Насны нар хэвийсэн ч авъяас ямар тэтгэвэрт гарах биш дээ. Улс орон Дангийг харш ордонд суулгаж, сул цалин өгч тэжээгээд кинонд тоглуулж байсан бол одооны юу хэлэх гээд байгаа нь мэдэгдэхгүй усан кинонуудыг "амь оруулах" л байсан даа. Харин авъяас, билгийг шүтэгч олон хүн Дангийхыг зорин ирж ярилцлага, сурвалжлага авч, кино, клипэнд урьж зөндөө л юм болдог байлаа. Одоо ч "Дангий хаа явна" гэж сураглагчид энд тэнд тааралдсаар л байна. Дангий Булган аймгийн Сайхан суманд хүүхдүүд дээрээ 80 насыг зооглож буянаа эдэлж суугаа ч төрж өссөн нутаг орон, ус нутгийн хүн зоноо санагалзаж л яваа байх. Түүнтэй хэдэн хором хөөрөлдлөө.

-Амьдрал ахуй хэр байна даа?
-Өө, охиныхоо дэргэд асруулаад дажгүй ээ. Харин ойрноос бие чилээрхүү, аймгийн төвд эмчилгээ хийлгэж байна. Нутаг орон жаахан бодогдох юм.

-Та уран бүтээлийнхээ дүнг гаргаж үзэв үү?
-За даа, 50 гаруй киноны гол, туслах дүрд тоглож 300 орчим кинонд дуу оруулж дээ. Жүжгийг бол тоо алдсаан.

-Та "Хөхөө Намжил"-ын домгийг анх уран бүтээлийн хэмжээнд амьдруулсан хүн. Тэр домгоор Дундговь аймаг сүлд тэмдгээ зохиосон шүү дээ.
-Тийм байна лээ. Жигүүрт хүлгийн дүрстэй.

-За танд эрүүл энхийг хүсье.

С.Пүрэвсүрэн http://www.niigmiintoli.mn/