Д.Болдбаатар

Хятад судлаач, Хэл шинжлэлийн ухааны доктор, орчуулагч
Д.Болдбаатар: "Гуравхан сая хүнийг аятайхан авч явах амархан баймаар” гэж халаглах хятад хүнтэй таарч байсан

-Та 33 нэр төрлийн ном орчуулж, толь бичиг гаргаснаас 13-ыг нь 2016 онд орчуулсан байна. 2017 онд уран бүтээлийн ямар олз омогтой байв?

-Орчуулагч хүний уран бүтээл тодорхой үе шатуудтай байдаг. Би анх зэвсгийн эрдмийн роман орчуулж уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн нь тухайн цаг үед Хятадын у-шу руу хүүхэд залуус маань хошуурч байсантай холбоотой. Дараа нь кино, олон ангит кино түлхүү орчуулсан. Улмаар толь бичиг, сурах бичиг зохиох тал руу анхаарч байснаа сүүлийн жилүүдэд уран зохиолын орчуулга руу шуурхай ороод байна. Улиран одсон 2017 оны тухайд уран бүтээлийн олз омог арвин жил байлаа. Хятадын сонгомол дөрвөн романы гурав дахь нь болох “Баруунд зорчсон тэмдэглэл” бүтээлийг хөрвүүлж дуусгалаа. “Хувраг бүжиг” нэрт ном орчуулан уншигчдынхаа гар дээр тавьсан. “Гурван биет” романыг орчуулж хэвлүүлэхэд бэлэн болголоо.   

-Багш, орчуулагч хоёр ажлынхаа алинд нь илүү цаг гаргаж байна вэ?

-Олон төрлийн ажлыг сэлгэж сольж хийвэл алжаал ядаргаа багатай байж болох тухай эрдэмтэн судлаачид олж тогтоосон байдаг. Тэр дагуу орчуулгын ажилдаа нэлээд түлхүү цаг зарцуулчихаад дараа нь хичээл сургалт руугаа орохоор сэтгэл сэргэж, бие хөнгөрөөд ирэх шиг санагддаг.

-“Хятадыг ажигладаг” гэж Та  хэлжээ. Хятад хүмүүст монголчууд таагүй ханддаг. Манай мөнхийн хөрш дэлхийн хоёр дахь том эдийн засагтай энэ их гүрний хүн ардаас монголчууд бидний суралцах хамгийн гол зүйл нь юу бол?

-Танай сайтынхан надтай ярилцлага хийхдээ нэлээд судалж асуултуудаа урьдчилан төлөвлөж бэлдсэн нь илт харагдаж байна. Энэ тун сайн хэрэг. “Би хятад судлаач хүний хувьд Хятадын цаг үеийн байдлыг байнга ажиглаж байхыг хичээдэг” тухай өөрийн нүүр номын бичлэгтээ дурдсан нь бий. “Муу ард түмэн гэж байдаггүй”  хэмээн бичсэнийг ч та бас анзаарсан байх. Манайхан бүгдээрээ хятадуудыг үзэн ядаж таагүй ханддаг гэвэл хэт өрөөсгөл дүгнэлт болно. Манай хүмүүсийн дотор хятадуудад таагүй ханддаг хэсэг бүлэг хүмүүс байдаг нь нууц биш. Хятадуудын хувьд ч Монголын ард түмнийг доршааж, манай улсын тусгаар тогтнолыг үгүйсгэн Хятадад нэгтгэх хүслээ ил тод зарлан тунхагладаг тодорхой бүлэг хүмүүс байдаг.

Тэрбум гурван зуун сая хүн амтай хүчирхэг өмнөд хөрш маань өдөр сараар урагшлан хөгжиж байна. Харин гуравхан сая хүн амтай Монгол Улс маань олигтой хөгжихгүй дороо дэвхэцсээр байгаад бухимддаг хүмүүс олон байдгийн нэгэнд миний бие яахын аргагүй хамаарна. Мэдээжийн хэрэг хятадуудаас суралцах зүйл маш олон. Тухайлбал аж ахуйг хөтлөх ухаан, шинжлэх ухаан технологийг түлхүү хөгжүүлж чадаж байгаа, төр засах ёсон гээд тэднээс суралцах зүйлсийг тоочвол их урт жагсаалт гарна. Тэр дундаа боловсон хүчнээ бодлоготой бэлдэж, тэднийхээ хэр чадалд тохирсон ажлыг оноон хийлгэж чадаж байгаагаас манайхан хамгийн түрүүнд сурууштай санагддаг.
 

 

Америк болон Европын орнуудад хятад хэл сурах хөдөлгөөн хүчээ авч байна

-Трампын зээ охин Хятадаар шүлэг уншиж байна. Америк, Орос, Европчууд Хятад руу анхаарал хандуулж байгаа энэ үед бид хэрхэх ёстой вэ. Бидэнд хөршийн давуу талаа ашиглах ямар боломж харагдаж байна вэ?

-Энэ тал дээр манайхан хэний ч өмнө нүүр улайхааргүй өндөр амжилт гаргаж байгааг хэлэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл манай хүүхэд залуус хятад хэл гэлтгүй бусад гадаад хэлийг ч маш амжилттай суралцаж байгаа нь бидний нэг давуу тал юм. Өөрийн чинь асуултдаа дурдсанчлан Хятадын эдийн засгийн хөгжлийн хурдцыг дагалдаад Америк, Европын орнуудад хятад хэлийг сурах хөдөлгөөн маш хурдан хүчээ авч байна. Миний ойлгож байгаагаар тэдгээр улс орны элит давхаргынхан үр хүүхдэдээ хятад хэл сайн сургахын тулд маш өндөр үнээр хятад хэлтэй асрагч эх болон хятад хэлний багш нарыг хөлслөн ажиллуулж байгаа нь цаад утгаараа Хятадын хөгжлийн нууцад нэвтрэх зорилготой ч байж мэдэх юм. 

Угаас овсгоотой америкчууд хүн амын дунд дэлгэрээд байгаа хятад хэл түлхүү сурах хөдөлгөөнийг бизнесийн том боломж гэдэг утгаар олж хараад байна. Америкийн боловсролын сайд хятад хэлний сургалттай нэг хувийн дунд сургуульд  зочлоод “Хүмүүс хятад хэл сурах ийм их хүсэлтэй байгаа юм бол та бүхэн үүнийг бизнес утгаар нь хөгжүүлж болох юм байна шүү дээ” гэж хэлсэн байна лээ. Ер нь Хятадын боломжийг ашиглах тал дээр маш их зүйлийг ярьж болно. Тэрбум гурван зуун сая хүний хоол хүнсний хангамж гэдэг ямар асар их зүйл байх нь тодорхой. Бразил, Украин гээд хөдөө аж ахуй өндөр хөгжсөн улс орнууд энэ боломжийг маш сайн ашиглаад үр тариагаа Хятадын зах зээл дээр амжилттай борлуулж байна.

Австрали, Шинэ Зеланд гээд мал аж ахуйн өндөр хөгжилтэй улсууд Хятадын мах, сүүний зах зээлээс маш том бялуу олж хүртээд байгаа. Зөвхөн Америкийн үхрийн махны импортод Хятадууд зах зээлээ нээснээр Америкийн фермерүүд 40 тэрбум ам.долларын ашиг олох тооцоо бий. Миний ярианд дандаа л тэнгис далайн тэртээд алс хол орших улс орнуудын нэр дурьдагдаж байгааг анзаарав уу? Гэтэл хажуу бөөрөөрөө нийлэн орших Монгол Улс энэ далай шиг бизнесийн боломжийг хэр зэрэг ашиглаж байгаа билээ гээд асуувал их л гунигтай хариулт сонсогдох байх даа.

-Монгол Хятадын харилцаанд тулгарч байгаа шинэ сорилт, боломжууд юу байна вэ?

-Энэ бол нэг удаагийн жижиг ярилцлага байтугай арав хорин боть ном туурвиад ч барж идэхээргүй маш том асуулт байна. Би ганц хоёр жишээ дурдъя. Сүүлийн үед Хятадууд умард нутгуудаараа нүүрс түлэхийг хориглож шингэрүүлсэн хий хэрэглэх хатуу шаардлага тавих болов. Гэхдээ нүүрснээс хэт хамааралтай байсан энэ том эдийн засагт цөөн хэдэн жилийн хугацаанд эрс шинэчлэл хийхэд амаргүй. Өөрөөр хэлбэл, иргэд аж ахуйн нэгжийн хэрэгцээний шингэрүүлсэн түлш ихээхэн хомсдолтой нь харагдаж байна. Шингэрүүлсэн хийн гол түүхий эд нь нүүрс. Манай улсад нүүрснээс их юм алга. Тэгэхээр манай бодлого боловсруулагчид энэ чиглэлийн үйлдвэр байгуулаад өмнөд хөршдөө экспортлох боломжтой. Хамгийн гол нь түүгээр дамжуулан дотоодынхоо хэрэгцээг хангадаг болчихвол Улаанбаатарын утааны асуудлыг давхар шийдчихнэ. Ингэж чадвал ёстой жинхэнэ “Нэг сумаар хоёр туулай агнасан” хэрэг болно л доо.

2030 он гэхэд Ази номхон далайн бүс нутгийн зах зээлд 60 мянган нисэх  онгоц шинээр шаардлагатай болно гэсэн урьдчилан тооцоо бий. Түүнийг дагалдаад хавьгүй олон тооны онгоцны нисгэгч, үйлчлэгчдийн эрэлт хэрэгцээ бий болно. Манай агаарын орон зай сийрэг чөлөөтэй байгаа нь дээрх орнуудын хувьд маш хорхой хүрмээр том баялаг. Дээрх тооны онгоц шинээр нисэж эхлэхээр Хятад, Япон зэрэг улс орны нислэгийн орон зайн нягтрал улам шигүү болох нь тодорхой. Өнгөрсөн онд Хятад улс иргэний нисэх хүчний 30 сургууль байгуулахаар зарласан нь дээрх нөхцөл байдлыг урьдчилан харсантай холбоотой байж таарна. Бид ч гэсэн ирээдүйд үүсэх нөхцөл байдлыг ийм маягаар угтан харж бодлогоо боловсруулж сурах юмсан.

-Монголын нэр хүнд Хятадад ямар байна вэ. Бид нэр хүндээ алдаад байх шиг санагддаг?

-Би үнэндээ номын мөр хөөсөн уран бүтээлч болохоор наад асуултад чинь тоймтой хариулт өгөх боломж алга. Гэхдээ гэртээ сууж байгаа хэр нь сэтгэл эмзэглүүлмээр асуудалтай заримдаа таарах юм. Өнгөрсөн зун хоёр залуу надаар “Монгол Хятадын яамд хоорондын харилцаатай холбогдсон нэгэн арга хэмжээнд  тавигдах видео бичлэгийн тайлбарыг хятад хэл дээр уншаад өгөөч. Орчуулга нь бэлэн байгаа” гэхээр нь зөвшөөрсөн юм. Тэгээд студид унших гэтэл түг таг хийгээд явж өгдөггүй. Ямар хүн орчуулсныг асуутал Ханжоу хотод хятад хэлний мэргэжлээр төгссөн нэг залуу орчуулсан ажээ. Үнэндээ шууд гүүглийн орчуулгын програмд оруулаад нүд хуурчихсан зүйл байж билээ. Хожим мэдэхэд хоёр орны салбарын яамны сайд нар оролцоод Төрийн ордонд зохион байгуулахаар төлөвлөсөн арга хэмжээ байсан аж. Би мэргэжлийн ёс суртахууны үүднээс тэр материалыг нь дахин үнэ төлбөргүй орчуулаад уншиж өгсөн. Өөрөөр хэлбэл бидний зүгээс ч энэ мэт алдаа эндэл гаргаад байвал хоёр талын харилцааны асуудал яаж олигтой урагшлах билээ.

-“Гуравхан сая хүнийг аятайхан аваад явчих амархан баймаарсан. Танай Монголд манай дунд зэргийн хотын дарга хүрч ирэхэд л удаж төдөлгүй сэвхийтэл босгоод ирж мэдэх юм” гэж халаглах Хятад хүний үгийг олон сонссон тухайгаа та бичсэнийг уншиж байв. Энэ талаар жаахан дэлгэрүүлж ярихгүй юу?

-Ер нь тийм үг хаана ч билээ чих дэлссэн шүү. Гэхдээ тэр хятад хүн яагаад тэгж хэлснийг нь түүнийг төлөөлөөд ярих утгагүй хэрэг. Ямартай боловч бид энэ талаар дээр доргүй бодож байх учиртай юм. Миний ойлгож байгаагаар танай удирдлагын тогтолцоо согогтой, чадалтай сайн боловсон хүчнээ бэлтгэх арга барилын хувьд дутмаг байна гэдгийг хэлсэн болов уу. 

-Манай төрийн тогтолцоонд ноцтой гажиг үүсээд засаж залруулахгүй бол болохоо байлаа гэдгийг УИХ-ын нэр бүхий гишүүд сүүлийн үед ил тод зарлах боллоо. Та салбарын нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн сайн мэргэжилтнүүдийг төрийн ажилд түлхүү ажиллуулах санаа хэлдэг хүн. Энэ талаар Танаас онцолж асуумаар санагдлаа л даа?

-Би ч гэсэн дээрх гишүүдтэй ижил байр суурьтай байдаг. Гэхдээ тогтолцооны дээрх гажгийг хадгалан үлдээгээд өөрсдөдөө ашигтайгаар эргүүлэн хамаатан садан, хавь ойрынхоо танил талын хүмүүсийг төрийн ажилд шургалуулаад сууж байх санаатай тодорхой хэсэг бүлэг хүмүүс дээр гарч сандайлаад суучихсан нь нууц биш. Энэ байдлаас гарахын тулд эхлээд төрийн тогтолцооны гажгийг яаралтай хурдан засаад, дараа нь тэр төгс боловсронгуй тогтолцоонд тэнцэж ажиллах сайн боловсон хүчнийг ултай сайн бэлдэх хэрэгтэй юм. Түүнээс өмнө салбар бүрт хүлээн зөвшөөрөгдсөн чадвартай сайн мэргэжилтнүүдийг төрийн хүнд буулганд зүтгүүлэх юмсан. Ялангуяа боловсролын салбарт ийм байдал илт үгүйлэгддэг.

-Хятадууд “Мандухай цэцэн хатан” кино хийж байгаа тухай Та шинэ сонин сонсов уу?

-Би Хятадын соёлын зах зээлийн талаар нэлээд гайгүй мэдээлэлтэй байдаг болохоор 3-4 жилийн өмнө энэ тухай сонссон. 30 бүлэг олон ангит болон дэлгэцийн кино гэсэн хоёр хувилбараар хийгдэж байгаа юм гэнэ лээ. Гэхдээ манайд хийсэн “Мандухай сэцэн хатан” киног давж буух нь юу л бол. Уг нь иймэрхүү түүхэн киног манай монголчууд л түлхүү хийгээд Азийн зах зээлийг эзлэх бүрэн боломжтой юм шүү дээ.

 

Хэт их даалгавар, давтлага хоёр хүүхдийг үнэндээ баллаж байна

-“Би хүний сэтгэлтэй тулж ажилладаг” гэдэг үгийг анх удаа багш хүнээс сонсож байна.  Энэ талаар та жаахан дэлгэрэнгүй ярьж өгөхгүй юу?

-“Гадаад орчны үзэгдэл юмс гэдэг дотоод сэтгэлийн тусгал байдаг” хэмээх алдартай үг буй. Өөрөөр хэлбэл аливаа зүйлийн үр дүн дотоод сэтгэлийн байдалтай шууд хамааралтай байдаг гэсэн үг юм. Би эхлээд суралцахаар ирсэн хүмүүст хүн болж төрсний утга учрыг гурван зүйл дээр тогтон ярьж өгдөг нь “Та бүхэнд хүмүүн заяа, цаг хугацаа, билиг оюун гэсэн гурван нандин эрдэнэ бий” гэсэн утгатай юм. Дараа нь аливаа эрдмийг сурахын тулд сэтгэлээ тогтоох хэрэгтэй.

Манай ард түмэн энэ гүн нарийн ёсонг маш сайн мэддэг байсан болохоор “Төрөө засахын тулд гэрээ зас, гэрээ засахын тулд биеэ зас. Биеэ засахын тулд эрдэм сур. Эрдэм сурахын тулд сэтгэлээ тогтоо” хэмээн хэлэлцсээр иржээ гэх мэтээр ярьж өгдөг. Энэ мэт сэтгэл тогтоох, сэтгэл засах талын мэдлэг тэдний хувьд урьд өмнө сонсож байгаагүй шинэ сэргэг зүйл байдаг болохоор маш хурдан тусгаж аваад өөртөө хэрэгжүүлэхийг хичээж байгаа нь ажиглагдаад ирдэг. Ер нь хичээлийн эхэн үед энэ чиглэлийн зүйлсийг маш их ярьж өгдөг. Гадаад хэлийг богино хугацаанд сурч байгаагийн нууц нь сэтгэлийг тогтоон, төвлөрүүлж чадсанд оршиж байгаа юм.

-Нэгэнт үр дүнтэй нь батлагдсан энэ аргыг ерөнхий боловсролын сургуулийн сургалтад нэвтрүүлж болох уу?
-Зөвхөн  Монголын боловсролын тогтолцоонд төдийгүй, дэлхий дахины гадаад хэлний сургалтад ашиглах бүрэн боломжтой. Энэ аргыг сонирхож байгаа гадны хүмүүс маш их бий. Миний энэ сургалтын аргын цаад нэр нь эртний Монголын гэрийн сургалтын арга юм. Би ч зохиочихсон арга биш. Хувьсгалаас өмнө багш өөхөн дэнгийн гэрэлд 20-иод шавь суулгаад хичээлээ заадаг байсан. Мориноосоо буулгүй дэлхий дахиныг эзлэх амархан, мориноосоо буугаад дэлхий дахиныг тохинуулах амаргүй гэдэг.

Тэгэхээр сая хүрэхгүй монголчууд дэлхийн 50 гаруй улсыг эзлэхэд хамгийн түрүүнд тулгарах бэрхшээл бол гадаад хэл байж таарна. Цэрэг улстөрийн энэ хэрэгцээнээс үүдээд нэг монгол хүн таван гадаад хэл сурдаг байж л дээ. Түүнээс улбаатай арга юм. Би Их сургуульд байхдаа энэ зүгийн эрдэмтэн багш нартай таарсан учраас бидний үед уламжлагдсан ирсэн байна. Би энэ тухай “Дорно дахины олон хэлтэй, сод монгол хүнийг бэлтгэн гаргасан эртний Монголын гэрийн сургалтын аргыг мэдээллийн эрин зуунд улаачлан авчирлаа” гэж олон номондоо бичсэн байдаг. Хуучны уламжлалыг л шинэ үед хэрэгжүүлж байгаа хэрэг.

Би бараг 20 жил гараараа бичсэнгүй

-Хүүхдүүд гар утас, компьютерийн хэрэглээг хэт шүтэж, энэ нь эцэстээ бараг айл бүхэнд асуудал боллоо. Сөрөг асуудлыг эергээр эргүүлэх аргыг Та хэрхэн олов?

-Буддын шашинд мууг сайн руу эргүүлэх арга гэж бий, тэрийг  л хэрэглэж байгаа юм. Хүүхдүүд хэтэрхий олон цагаар гар утас хэрэглэж байгаа нь бараг айл бүхэнд асуудал болоод байна. Утсанд тэгж их автахад эрдэм ном яаж олигтой сурах вэ дээ. Хятадаар галигийг нь хэлээд утсан дээр нь шивүүлэхэд хүүхдүүд маш хурдан ойлгож байна. Түмэн бодлыг нэг бодлоор орлуулж, дуртай зүйлээр нь дамжуулан зааж байгаа юм. Нэг үгийг олон дахин бичихэд үгээ таньдаг болчихно. Тэгээд орчуулаад явахад л болно. Би хятад хэлний мэргэжилтэй хүн хэр нь бараг 20 жил гараараа бичсэнгүй. Хятадаар түлхүү ажилладаг надад гараараа бичих хэрэгцээ гарахгүй байхад бэлэн гар утас, компьютер байхад тэрийгээ ашиглаад сурах боломж байна шүү дээ. 

-Энэ зөвхөн монголчуудын гадаад хэл сурахад зориулагдсан арга уу, гадаад хүн өөр хэл сурахдаа хэрэглэж болох уу?

-Хятад, япончуудад энэ аргыг хэрэглэнэ гэвэл бүтэшгүй гэж бодож байна. Яагаад гэвэл хэт их загварт автсан. Хятад, япончууд байтугай манай монголчууд сонссон ч итгэхгүй. Тэгсэн хэр нь үр дүн тодорхой гараад байдаг. Бид нар туйлийн энгийн зүйлийг цаагуураа хүндрүүлээд байгаа юм.

-Гадаад хэлээр ярьж чаддаг болмоор байна гэж хэлдэг хүн олон?

-Сайн ярьдаг болохын тулд чанга дуугаар унших хэрэгтэй. Яг ийм зүйл яриад ирдэг хүнээс “Чи уншиж чадах уу?” гэж асуудаг. Уншуулахад  түг таг хийгээд уншиж чаддаггүй. Сайн уншиж чаддаггүй хүн ярьж чадахгүй нь ойлгомжтой. Хөнгөвтөр текстийг чанга дуугаар унш. Түүнийгээ тогтмол болго. Чөлөөтэй ярьж чаддаг болохын гол үндэс бол уншилт юм. 

-Та “Монгол ухааны жимээр бэдрэхүй” нэрт нэгэн ном гаргасныг уншигчид ихэд нааштай хүлээн авсан. Цөөн үгээр тодорхойлбол Монгол ухаан гэж яг юуг хэлнэ вэ?
 

-Алдарт Гегель “Монгол ухаан”, “Монголын түүх”-ийн талаар маш их бичиж судалж байсан юм билээ. “Дэлхийн түүх Монголоос эхтэй” гэдэг алдартай үг нь дэлхий дахины түүхэнд монголчуудын гүйцэтгэсэн үүргийг маш товойлгож өгсөн дүгнэлт байж таарна. Гегелийн шавь Шрейдер “Оюуны эрх чөлөөг дээдлэх нь Монгол ухаан болой” хэмээн хэлсэн алдартай тодорхойлолтоор таны асуултад хариулт барья гэж бодож байна.

-Хүүхдэд гадаад хэл заах хамгийн тохиромжтой үе хэдэн нас вэ?

-100 сайн багшаас нэг сайн эцэг дээр гэж англи үг байдаг. Хүүхэдтэйгээ тулж ажиллаж, ярьж хөөрч бай. Энэ юу юунаас илүү үнэ цэнэтэй. Хүүхдийг багаас нь гадаад хэл, оюун ухааны сургалт, соробан сампин, тоо гэх мэт зүйл сургах гэхээсээ илүүтэй эцэг, эхчүүд өөрсдөө тэдэнтэйгээ маш ойр дөт харилцаж байнга үлгэр уншиж, сэтгэлийг нь нээж харилцан ярьж байх нь ус агаар шиг хэрэгтэй. Дээр нь хүүхдийн гол хөдөлмөр болсон тоглоом наадмаар сайн тоглуулж байгаасай. Ийм байдлаар хүмүүжүүлж чадвал хүүхэд аяндаа дээр дурдсан зүйлсийг төвөггүй сурах боломжтой юм.

-Гадаад хэл мэддэг хүн бүр орчуулагч болж чадахгүй байна. Дуун хөрвүүлэгч хэмээх мэргэжлийн ур чадварыг сайн эзэмшсэн хүн л орчуулгын бүтээлээ олон нийтэд хүргэж чадах байх аа?

-“Сайн орчуулагч болох жор” хэмээх бичлэгийг нүүр номондоо оруулж байсан. Тэнд би гадаад хэлнээс гадна эх хэлний гүн бат мэдлэгтэй байхыг онцлон бичиж билээ. Адаглаад арван хуруугаар маш хурдан шивж чаддаг байхаас гадна харь хэлний үндэстний сэтгэлгээний онцлог, ахуй соёл хийгээд орон судлалын гүн гүнзгий мэдлэгтэй байх нь хамгаас чухал юм.
 

Хүүхдийг зөв сайн хүн болгосны дараа эрдэмтэн мэргэд болгож болно л доо

-Таны орчуулсан “Чонон сүлд” роман Монголын талаарх гадаад сурталчилгаа боллоо гэж Та хэлсэн байдаг. Дэлхий нийтээр глобальчлагдаж буй энэ үед Монголыг Монголоор нь авч үлдэх онцлог юу байх бол?

-Монголоо Монголоор нь авч үлдэхийн тулд уламжлалт хэл соёлын дархлаагаа л улам бэхжүүлж байх хэрэгтэй л дээ. Үүний тулд юуны өмнө үндэсний монгол бичгээ нэн даруй сэргээн хэрэглэж эхэлмээр санагддаг.

-Монгол бичигт шилжихийг эсэргүүцэн, ухралт хэмээн шүүмжлэх хүн олон байдаг. Та яагаад хуучин монгол бичгээ хэрэглээнд нэвтрүүлэхийг дэмждэг вэ?

-Монгол бичгийн тогтолцоо бол гайхамшигтай. Хятад, япон хэлтэй харьцуулахад монгол бичиг маш хялбар. Хятадууд 50 мянган үсгээ ад үзэхгүй байхад бид нар үндэсний монгол бичгээ яагаад авч явж болохгүй гэж. Кирилл бичгийг орхихгүй ээ, хооронд нь хөрвөдөг программтай болчихвол болно. Алдаа мадаггүй хөрвөдөг болохын тулд шинэ үсгийн дүрэм жаахан саад болно. Энийг жаахан засахад л болох юм. Монгол соёлыг агуулж буй түүхэн эх сурвалжуудын дийлэнх нь монгол бичгээр хадгалагдаж байна. Монгол бичиг бол монгол хүний соёлын нандин өв шүү дээ.

-Та 30 гаруй ном орчуулсан хэр нь яагаад өөрийгөө “Чонон сүлд”-ийг орчуулсан гэж тодотгосон бэ?

-Би ч учиргүй өөрийгөө тэгж цоллоод байдаггүй. Гурван хувилбараар 60 гаруй мянган ширхэг хэвлэгдэж, борлогдсон учир номыг уншсан хүн олон байдаг болохоор бие биедээ тэгж танилцуулдаг тал ажиглагдсан.

-Монголын хойч ирээдүй болсон олон зуун хүүхдүүдэд Та гадаад хэл зааж байна. Орчин үеийн хүүхдүүдийг хараад Танд ямар бодол төрдөг вэ?

-Хүүхдүүдийн тухайд гэвэл хувийн, улсын сургуулийн ялгарал гээч зүйл нэлээд тод харагдах боллоо. Нийтлэг нэг зүйл бол даалгавар, давтлага хэмээх хоёр том дарамт дор хүүхэд багачууд маань сэтгэлзүйн хувьд амаргүй ачаалалтай явдгийг ойлгодог. Энэ тухайгаа тэр болгон эцэг, эхчүүддээ хэлж ойлгуулж чаддаггүй. Зарим эцэг, эхчүүд энэ багш маш сайн. Даалгавар их өгдөг. Манай хүүхэд даалгавраа хийсээр гэрээсээ бараг гардаггүй гэж ярих нь бий. Энэ бол өрөөсгөл ойлголт. Багш болгон даалгавар өгвөл юу болох вэ. Хүүхэд тэр бүх даалгаврыг давах гэж хичээвэл ядаргаанд орно.

Давахгүй хаявал хариуцлагагүй болно. Хүүхдийг ингэж ацан шалаанд оруулж байна л даа. Үүнийг эцэг, эхчүүд багш нартай нь ярьж, ойлгуулж байвал зүгээр. Би багшийн хөгжлийн институтын зөвлөх багш юм. “Даалгавар арай их байна. Сургалтын хөтөлбөр болохгүй байна, хөтөлбөртөө баригдаад даалгавар өгөхөөс аргагүй болдог” гэж ярих багш нар байдаг. Даалгаврын дарамтаас гарах арга зам эрэлхийлээд гар утас, компьютер тоглоом руу халтиран орж байгаа нь ч цөөн биш л дээ. Энэ амаргүй байдлыг ойлгож зөв зүйтэй ухааруулаад өгвөл манай монгол хүүхдүүд адтай сайн сурдаг юм шүү.

-Орчин үед аав, ээжүүд хүүхдээ эрдэмтэн болгох гээд завсар зайгүй сургалтуудад суулгаж байна. Энэ талаарх Таны бодол?

-Эхлээд зөв сайн хүн болгох хэрэгтэй юм. Дараа нь эрдэмтэн мэргэд болгож болно. Ер нь аливаа цаг үед боловсролын эн тэргүүний зорилго бүтээлч сэтгэлгээтэй, өөрийгөө зөв сайхан илэрхийлдэг, нийгмийн идэвх оролцоо сайтай, сайхан сэтгэлтэй иргэдийг бэлтгэн гаргах явдал биз дээ? Үүн дээр багш сургууль гэлтгүй, эцэг эхчүүд бүгдээрээ анхааран ажиллаасай. Энэ үйлсэд эцэг эхийн үүрэг оролцоо бүр ч илүү чухал байж таарна.

-Та олон зуун шавь нартаа хичээл заахын хажуугаар жилдээ 3-4 гаруй ном монгол хэлнээ хөрвүүлэн нийтийн хүртээл болгож байна. Богино хугацаанд ийм өндөр бүтээмжтэй ажилладгийн нууц нь юу вэ?

-Гаргасан төлөвлөгөөний дагуу өдөр болгон өөртөө ядаргаагүй жигд ажилладагт л байдаг байх. Ер нь наад асуултыг чинь хүмүүс энд тэнд явахад их асуудаг л даа. Ямар ч уран бүтээлч хүн өдөрт ердөө хоёр нүүр зүйлийг чанартай орчуулаад байхад бүтэн жилийн хугацаанд 700 гаруй нүүр ном буюу хоёр романыг өлхөн орчуулчихна. Гэтэл идэр залуу насанд хоёр нүүр байтугай арван нүүрийг ч төвөггүй орчуулах чадалтай байдаг.

Сонирхуулж хэлэхэд би залуудаа их хурдан орчуулдаг байлаа. “Журамт бүсгүй Лү Би Лянь”, “Мөрөн голын журамт бүсгүй” хоёр романыг гэхэд тус бүрийг нь долоо хоногт орчуулсан. “Чонон сүлд”-ийг харин 26 хоногт орчуулсан. Хүчээ нөөж байгаад нэг сайн дайраад 70-80 хувийг нь гүйцээчих зүгээр байдаг. Түүнээс хойш тааваараа орчуулахад хүн хийгээд өгчихсөн юм шиг сэтгэлд их хөнгөн байдаг шүү. 

Зохиолч Зян Рун надад “Чонон сүлд” романаар хүүхэд, залууст зориулсан манга хувилбарыг гаргах эрхийг өгсөн

-“Чонон сүлд”-ийг орчуулсан гэхээр таныг анд сонирхолтой, чонын анд явдаг хүн байх гэж төсөөлж байлаа. Гэтэл Та “Чоно үзээгүй, Монгол хүний зөн совингоороо л орчуулсан” гэж ярьсан байх юм?

-Тийм ээ. Би хорин хэдэн насандаа хавхны хүчээр нэг тарвага агнаад түүнээс хойш өдий болтол ялаа алахыг ч цээрлэх болсон юм. Тийм болохоор ан авын тал дээр маш хол хөндий. Урьд өмнө уншиж байсан ном хэвлэл, ер нь Монголын уламжлалт мэдлэг дээр тулгуурлаад л “Чонон сүлд”-ийг орчуулсан нь нэлээд ханатай буусан юм байлгүй уншигчид маань тун нааштай хүлээж авсан. 

-Чонон сүлд” романы манга хубилбарыг Азийн зах зээлд гаргах эрхийг Зян Рун зохиолч танд өгсөн гэж дуулсан. Тэр асуудал ямар шатандаа явна вэ?

-Би “Чонон сүлд”-ийн зохиолч Зян Рун гуайтай байнгын холбоотой байдаг. Мань хүн и-мэйл ч явуулж чаддаггүй хэт номын талдаа хүн болохоор эхнэр нь захиа занааг нь бичиж ирүүлдэг. Эхнэрийг нь Жан Кан Кан гэдэг. Хятадын алдартай зохиолч төдийгүй, Зохиолчдын хорооны дэд даргын албан тушаал хашдаг. Зян Рун зохиолч “Чонон сүлд” романаар хүүхэд залууст зориулсан манга хувилбарыг гаргах эрхийг өгсөн нь бидний хувьд маш том боломж юм. Магадгүй Монгол контент дэлхий дахины хэмжээнд гарч ирэхэд шинэ зам нээж мэдэх энэ том төслийг хэрэгжүүлэхэд төр засгийн хүчтэй дэмжлэг хэрэгтэй байж таарна. Шинэ засаг төвхнөөд ажил нь овоо цэгцэрч байх шиг байна. Тийм болохоор зав чөлөө гайгүй болсон энэ завшааныг ашиглан тууштай хөөцөлдөөд хэрэгжүүлнэ дээ.

-Эрдэм ном сурахад тань ямар нэг бэрхшээл тулгарч байв уу?

-Миний алдаа, дутагдал, амссан бэрхшээл надад хамгийн үнэ цэнэтэй. Би МУИС-ийн Хятад хэлний ангийг онц дүнтэй төгсөөд, сургуульдаа нэг жил багшилсан. Дараа нь Монголын радиод хятад хэлний орчуулагчаар  4-5 жил ажилласан. Ажлын ийм туршлагатай хүн яруу найрагч Бавуугийн Лхагвасүрэн гуайтай Хятад руу орчуулагчаар явсан. Очоод синхрон орчуулга хийх гэтэл гацаж, түг таг хийгээд болдоггүй. Хятадын талын надаас дүү залуу орчуулагч тачигнатал орчуулаад явчихна, би байдаггүй. Албан ёсны орчуулга бол амаргүй ажил байдаг. Хоёр талын дарга нар гэж ханхайсан сайхан хүмүүс, гэрэл зургийн аппаратууд тачигнаж, телевизийн камерууд эгнэчихсэн.

Тийм орчинд гэнэт ороход сандарна, төрийн орчуулга хийж байсан туршлагагүй болохоор байсгээд л гацна. Лхагвасүрэн гуай гасална, танхим дүүрэн хүмүүс шогшроод л явчихна. Тэр үед яах гэж хүн болж төрөө вэ, улсын ажлыг баллачихлаа. Хариад бараг шоронд ордог болов уу, яадаг бол гэж бодогдож байсан. Дараа нь би Хятадын орчуулагчаас “Чи монгол хэлийг яаж ингэж мундаг сурав” гэж асуухад “ Би танай “Ардын эрх” сониныг өдөр болгон 30 минут л уншдаг” гэж хэлсэн. Тэгэхэд нь би Хятадын сониныг 30 минут л уншиж байя гэж бодоод уншиж эхэлсэн, маш сайн үр дүнтэй. Тэр бэрхшээл тухайн үед намайг хурцлах билүү болж билээ. Энэ дадлагыг ямар ч хэл сурахад ашиглаж болно. Хүн болгон л гадаад хэл үзнэ дээ гэж боддог. Хатуу зоригийг бариад өөртөө шаардлага тавиад сурч эхэл. Гэртээ очихоор л юм хийж чадахгүй юм гэж хэлэхийг олонтаа сонссон. Болж өгвөл 05.00-07.00 цагийг ном сурахад зарцуулаад хэвшчихвэл их сайн.

-Та өөрийгөө яг юунд зориулагдаж төрсөн хүн гэж боддог вэ?

-“Тэнгэр миний авьяасыг төрүүлсэн нь учиртай” хэмээн Тан улсын алдартай яруу найрагч Ли Бай өөрийнхөө нэг шүлэгт дуу алдсан нь учиртай. Күнзийн сургаальд “Хүн тавь хүрээд тэнгэрийн бошгыг ухаардаг” тухай номлосон нь буй. Өөрөөр хэлбэл хүн энэ орчлонд яах гэж төрсөн бэ гэдгээ тавин насыг элээсэн хойноо ухаарах боломжтой гэсэн үг л дээ. Би өдгөө тэнгэрийн бошгыг ойлгох насандаа  хүрээд байгаа болохоор бага сага, там тумхан ч атугай зүйлийг ухаарч ойлголгүй яахав. Гэхдээ тэр болгоноо нийтэд зарлаад байх нь утгагүй хэрэг. Гол нь өөрийн үйл ажиллагаагаар л нийгэм олон түмэндээ харуулж явах нь зохистой болов уу гэж бодож байна.

-Таны орчуулж байгаа  “Баруунш зорчсон” тэмдэглэл сонгомол роман хэвлэлтээс гарчээ. “Улаан асрын зүүд” романыг Та бас орчуулж байгаа гэсэн. Хуучны уламжлалт орчуулгуудаас таны гаргаж байгаа шинэ хувилбар юугаараа өөр онцлогтой вэ?

-“Баруунш зорчсон тэмдэглэл” өнгөрсөн долоо хоногт хэвлэлтээс гарлаа. Нангиадын эртний сонгомол дөрвөн зохиолын уламжлалт орчуулгуудыг би ер нь гайгүй сайн мэднэ. Тэр дундаас хамгийн сайн хэл найруулгатай нь “Усан хөвөөний шастир” санагддаг. Миний бие тэр хэмжээнд дүйцүүлэн орчуулах зорилго тавьж ажилласныг уншигч олон түмэн удахгүй анзаарах байх аа. Кирил бичиг дээр анх удаа бүрэн эхээрээ гарч байгаа энэ романы бүлэг болгоны эхэнд Богд хааны номын санд хадгалагдаж байсан манга хувилбарын өнгөт зурагнуудыг сэргээн засварлаад оруулж өгснөөрөө онцлогтой. Өөрөөр хэлбэл манай өвөг дээдэс зуу гаруй жилийн өмнө үзэж сонирхож байсан эртний сонгомол уран зураг энэ номын хуудаснаа шингээд уншигч олны гэрийг гийгүүлэн очих болсонд их баяртай байгаа.

“Улаан асрын зүүд” романыг Хятадын уран зохиолын ноён оргил хэмээдэг л дээ. Түүнийг орчин үеийн уншигчдын таашаалд нийцсэн байдлаар орчуулан хүргэх хүсэл уран бүтээлч болгоны цээжинд асаж явдаг гэхэд хилсдэхгүй. Миний бие ч өөрцгүй тийм хүсэлд хөтлөгдөж явдаг. Тэр утгаараа дээхнээс уг романы орчуулгатай ноцолдсоор одоо нэлээд дөхүүлж байна. Сонгомол бүтээлийн орчуулга гэдэг өөрөө уран бүтээлчээс маш их авьяас, хариуцлага, хичээл зүтгэл шаардсан ажил байдаг.  Энэ оны эхний хагас жилдээ багтаад хэвлэн гаргах төлөвлөгөөтэй байна.

Цаг гарган ярилцлага өгсөн Танд баярлалаа.

 

Санал болгох

Хавдар судлалын үндэсний төвийн Мэс заслын тасгийн зөвлөх эмч, Анагаах ухааны доктор, профессор Я.Эрдэнэ-Очирыг “GoGo Cafe”-ны зочноор урилаа. Хавдар судлалын үндэсний төв одоогийн байрандаа орох үетэй зэрэгцэн ажлын гараагаа эхэлснээс хойш, өнөөг хүртэл олон олон чадвартай мэс засалчдыг төрүүлж, олон мянган хүний алтан амийг аварсан энгүй ачтан, эгэл даруу мэс засалч. Бид улс орны хөгжилд хувь нэмэр оруулж буй бизнес эрхлэгчдийг баялаг бүтээгч гэдэг. Хүнд амьдрал бэлэглэгч мэс засалчид ч мөн адил баялаг бүтээгч төдийгүй Монголын баялаг юм. Тэдний хийсэн мэс засал болон эмчилж, эрүүлжүүлсэн хүмүүс энэ нийгэмд ямар хувь нэмэр оруулсныг мөнгөн дүнгээр илэрхийлэх аргагүй. Мэс засалч Я.Эрдэнэ-Очирыг 2018 оны гуравдугаар сард “Профессор”-ын үнэмлэхээ гардах ёслолын үеэр түүний шавь нарын нэг, Хавдар судлалын үндэсний төвийн ерөнхий захирал, элэгний нэрт мэс засалч Ж.Чинбүрэн “Зөвхөн ашигт малтмалыг баялаг гэж хэлэхгүй. Олон жил ажилласан мэдлэг, туршлагатай тан шиг эмч нар Монголын баялаг” хэмээн хэлсэн нь түүний уйгагүй хөдөлмөрийг үнэлсэн, эзнээ олсон тодорхойлолт байв.

Я.Эрдэнэ-Очир: Улс мэс засалчдын хөдөлмөрийг дэндүү үнэгүйдүүлж байна

2018-05-21 2812 Дэлгэрэнгүй
Орон нутгийн иргэдийн хөгжлийг дэмжих “Нутгийн шийдэл” ТББ-ын тэргүүн Цэдэвдамбын Оюунгэрэлийг “GoGo Cafe”-ны зочноор урилаа. 2012-2016 оны Парламентад УИХ-ын гишүүн, ССАЖ-ын сайдаар ажиллаж байсан тэрбээр 2016 оны сонгуульд ялагдчихаад “Ногоон нүдэн лам” романыхаа хоёрдугаар дэвтрийг бичих цаг гарлаа хэмээн, шууд ажилдаа орж, 2017 оны арванхоёрдугаар сард “Жаран цагаан хонь” хэмээх шинэхэн романаа удтал хүлээсэн уншигчдын гарт тавьж байв.Нөхөртэйгээ хамтран бичиж 2008 онд хэвлүүлсэн “Ногоон нүдэн лам” романыг шимтэн уншсан олон мянган уншигчдын хүлээлт хийгээд урмыг “Жаран цагаан хонь” хугалаагүй бөгөөд худалдаанд гарснаас хойш өнөөг хүртэл номын дэлгүүрүүдэд бестселлерийн жагсаалтаас буугаагүй байна. 
Ц.Оюунгэрэл 2017 оны арваннэгдүгээр сараас эхлэн “Жорлонгоо өөрчилье” төсөл санаачилж, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах орчин нөхцөлийг хангуулахын төлөө ажиллаж буй юм.

Ц.Оюунгэрэл: Би байгаа мөнгөндөө тааруулан өөрийгөө бүрэн дайчлах зарчмаар л ажиллаж, амьдарч ирсэн

2018-09-30 128 1809 Дэлгэрэнгүй
Монос группийн гүйцэтгэх захирал Х.Анандтай кофе уунгаа хөөрөлдөв. Тэр бол хоёр дахь үеийн бизнес эрхлэгчдийн төлөөлөл. Социализмаас ардчилалд шилжсэн, алдаа оноотой, шуургатай он жилүүдэд бизнесээ эхлүүлсэн мөс зүсэгчид хүүхдүүдэдээ ажлаа хүлээлгэн өгчээ. Улс төр, эдийн засгийн маш тогтворгүй, таамаглахад бэрх үед компаниа байгуулсан гавьяатнууд одоо зөвлөхөөр ажиллан, залуусыг бизнесийн тэргүүн шугамд сойж байна. Х.Анандын үеийнхний ялгаа нь ЗХУ-д биш харин АНУ, Канад гэх мэт барууны орнуудад дээд боловсрол эзэмшин, Англи хэлийг бүрэн эзэмшсэн, олон орноор аялж, хөгжлийн түүхийг холоос биш ойроос судалсан. Товчоор бол юм үзэж, нүд тайлсан, эрч хүчтэй залуус. Бүгдийг тэгээс эхлүүлсэн эхний үеийнхний бизнесийг дараагийн түвшинд гаргах нь шинэ удирдагчдын үүрэг.

Х.Ананд: "Монос" гэр бүлийн компани мэт боловч үйл ажиллагаа, цар хүрээгээрээ олон нийтийн компани болчихсон

2018-11-05 90 812 Дэлгэрэнгүй
“Хурд” хамтлагийн гитарчин, хөгжмийн зохиолч Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Дамбын Отгонбаярыг “GoGo Cafe”-ны зочноор урилаа. “Чи минь байгаа болохоор” нэртэй уран бүтээлийн тайлан концертоо энэ сарын 23, 24-ний өдөр UB Palace-д тоглохоор бэлтгэж буй түүний их ажлын хажуугаар хэсэг зуур ярилцсанаа Уншигч танд хүргэж байна. 

Хүрэн форм өмссөн хөдөөгийн бүрэг даруу бор хүү хотын дунд сургуульд орж, арын ширээнд чимээгүйхэн суудаг байв. Ашгүй, сургуулийн урлагийн үзлэг болж ухаан орохоосоо “балбасан” банзан гитар тоглож сурснаа гайхуулах боломж олдлоо. Ангийнхан ч бүчээд авлаа. Урлаг, хөгжим ямар агуу болохыг тэр анх сургуульд ороод л мэдэрсэн нь энэ байв. 

Д.Отгонбаяр “Чи минь байгаа болохоор” концертдоо 10 жилийн ангийнхаа 21 сурагчийг урьжээ.

Д.Отгонбаяр: Өөрийгөө ялж чадвал жинхэнэ утгаараа амьдарч байна гэсэн үг. Би одоо л амьдарч эхэлж байна

2018-11-14 41 3282 Дэлгэрэнгүй

Дээшээ